III PZP 21/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: J. Krzyżanowski (sprawozdawca), Z. Stypułkowska, M. Piekarski, S. Rejman, J. Tyszka, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL S. Dzwonkowskiego, rozpoznał na posiedzieniu niejawnym wniosek Prokuratora Generalnego PRL, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy ujawnienie - w okresie wypowiedzenia umowy o pracę - gruźlicy, która według orzeczenia lekarskiego oznacza niezdolność do pracy, uzasadnia uznanie wypowiedzenia za nieważne w świetle art. 17 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zmianami), jeżeli wypowiedzenie zostało dokonane w czasie obecności pracownika w pracy, jednakże z treści orzeczenia lekarskiego wynika, że niezdolność do pracy z tej przyczyny istniała już w dniu wypowiedzenia?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę dokonane w czasie jego nieobecności w pracy jest bezskuteczne, jeżeli pracownik bez nie usprawiedliwionej zwłoki wykaże, że w dniu wypowiedzenia był niezdolny do pracy z powodu choroby.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone pytanie prawne sformułowane zostało na tle wątpliwości, jakie nasunęły się Prokuratorowi Generalnemu PRL w związku z treścią art. 17 dekretu z 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zmianami) oraz w związku z zestawieniem tego przepisu z dawniej obowiązującymi przepisami art. 29 rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych i art. 11 rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę robotników.Stosownie do art. 17 cyt. dekretu z 1956 r. zakład pracy nie może dokonać wypowiedzenia umowy o pracę m.in. w okresie usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy, jeśli nie upłynął jeszcze okres uprawniający zakład pracy do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.Przed wejściem w życie cyt. dekretu obowiązywały w tym zakresie przepisy art. 29 rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych oraz art. 11 rozporządzenia z tejże daty o umowie o pracę robotników. W odróżnieniu od art. 17 dekretu, który kładzie akcent na nieobecność pracownika w pracy, wymienione przepisy obu rozporządzeń zakazywały wypowiedzenia umowy o pracę w czasie choroby pracownika. Z zestawienia tych norm - zdaniem Prokuratora Generalnego PRL - mogłoby wynikać, że w świetle przepisu art. 17 dekretu, do uznania bezskuteczności wypowiedzenia umowy o pracę nie wystarcza, żeby w dniu wypowiedzenia pracownik był niezdolny do pracy z powodu choroby, ale ponadto potrzebne jest, żeby właśnie z tej przyczyny był nieobecny w pracy - co jednak nasuwa poważne wątpliwości.W uzasadnieniu wniosku Prokuratora Generalnego wskazano, że doświadczenie życiowe uczy, iż pracownik często z różnych pobudek, a przede wszystkim z obawy przed zwolnieniem z pracy, przychodzi do zakładu pracy, aczkolwiek stan jego zdrowia uniemożliwia mu wykonywanie pracy. Podkreślono też, że pytanie prawne odnosi się do sytuacji, w której mimo trwającego przez dłuższy czas złego stanu zdrowia, uniemożliwiającego według obiektywnych kryteriów wykonywanie pracy, pracownik faktycznie pracę tę wykonywał.Poruszone w pytaniu prawnym zagadnienie budziło po wejściu w życie dekretu z dnia 18.I.1956 r. wątpliwości zarówno w doktrynie (por. J. Szczerski: Wypowiedzenie stosunku pracy, Wyd. Prawn. 1963, str. 86 i n.), jak i we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. orzeczenie SN z 8 czerwca 1957 r. I CR 430/57, OSN z 1958 r. poz. 108).Akcentowanie jednak przy wykładni art. 17 dekretu znaczenia "obecności w pracy" i przydawanie tej przesłance decydującego znaczenia (co leżało u podłoża wątpliwości) nie było właściwe i nasuwało zastrzeżenia (por. J. Szczerski: Uwagi do wyroku SN z 15.II.1963 r., PiP z 1965 r. Nr 12, str. 85 oraz W. Masewicz i S. Dzwonkowski: Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, Warszawa 1963 r., str. 60). Nawiązanie bowiem przepisu art. 17 in fine do art. 3 ust. 1 pkt 1 lit. a, b i c cyt. dekretu przesuwa istotę zagadnienia na kwestię niezdolności pracownika do pracy z powodu choroby, zwłaszcza że pracownika chorego i niezdolnego do pracy według kryteriów obiektywnych nie należałoby dopuszczać do pracy, choćby się do niej stawił. Przemawia za tym zarówno interes społeczny, jak i obowiązek zakładu pracy dbałości o zdrowie pracownika, wynikający z przepisu art. 1 i 20 ustawy z dnia 30.III.1965 r. o bezpieczeństwie i higienie pracy (Dz. U. Nr 13, poz. 91).Przypomnieć tu wypada orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 28.VIII.1967 r. I PR 256/67 (OSNCP z 1968 r., poz. 32), w którym wyjaśniono, że przepisy bhp mają chronić zdrowie i zdolność produkcyjną pracownika w interesie społecznym, wobec czego nie należy go zatrudniać w warunkach szkodliwych dla jego zdrowia nawet wówczas, gdy rezygnuje on z ochrony swego zdrowia.W późniejszym okresie zagadnienie "nieobecności w pracy" uniemożliwiającej dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, którego orzecznictwo w tym zakresie należy uznać za utrwalone. Mianowicie w orzeczeniu z dnia 12-15 lutego 1963 r. III PRN 64/62 (OSNCP z 1964 r. poz. 33) i w uchwale składu 7 sędziów SN z dnia 25.VI.1966 r. III PZP 10/66 (OSNCP z 1967 r., poz. 194) Sąd Najwyższy jednoznacznie wypowiedział się w tym sensie, że przy ocenie zakresu ochrony pracownika, wynikającej z art. 17 dekretu, w wypadku choroby decydującym momentem jest kryterium obiektywne "niezdolności do pracy", a nie obecność pracownika w pracy. W świetle więc tego stanowiska dokonanie wypowiedzenia umowy o pracę w okresie zgłoszenia się do niej pracownikowi choremu, który według obiektywnych kryteriów był niezdolny do świadczenia pracy, jest sprzeczne z treścią art. 17 dekretu z 18.I.1956 r.Nadmienić należy, że tendencja do nieprzydawania decydującego znaczenia obecności pracownika w zakładzie pracy z punktu widzenia art. 17 dekretu ujawniła się już wcześniej w orzeczeniu CRZZ z dnia 7.V.1960 r. Nr 15/221/ZKR/59 (PZS z 1960 r. nr 12, str. 75), w którym wyjaśniono, że w rozumieniu tego przepisu istotną rzeczą jest tylko obecność połączona z wykonywaniem przez pracownika jego obowiązków wynikających z umowy o pracę, natomiast nie ma znaczenia przejściowa jego obecność w zakładzie, chociażby nawet połączona z podpisaniem listy obecności, lecz bez zamiaru lub możliwości wykonywania umówionej pracy.Wyrażony w cytowanych orzeczeniach pogląd prawny, że sprzeczne jest z treścią art. 17 dekretu z 18.I.1956 r. wypowiedzenie umowy o pracę dokonane pracownikowi w czasie jego obecności w pracy, jednakże w okresie jego niezdolności do pracy z powodu choroby stwierdzonej w sposób obiektywny - należy uznać za trafny z przyczyn podanych w powołanych orzeczeniach.W szczególności przekonywająco podkreślono, że intencją i społeczno-gospodarczym przeznaczeniem przepisów dekretu z 18.I.1956 r. (co zresztą znalazło wyraz w jego tytule) było wzmożenie ochrony trwałości stosunku i miejsca pracy w porównaniu ze stanem prawnym wynikającym z uchylonych przepisów art. 29 rozporządzenia z 1928 r. o umowie o pracę prac. umysł. i art. 11 rozporządzenia z tegoż roku o umowie o pracę robotników. Przemawia to przeciwko możliwości wykładni przepisu art. 17 w sensie mniej korzystnym dla pracowników, aniżeli regulowały zagadnienie wypowiedzenia umowy o pracę uchylone przepisy.Skład orzekający Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie uznaje również za trafny pogląd, według którego ochrony pracownika przewidzianej w art. 17 dekretu nie można interpretować w oderwaniu od treści art. 3 tegoż dekretu, gdyż art. 17 bezpośrednio nawiązuje do sytuacji unormowanych w art. 3 dekretu a dotyczących okresów usprawiedliwionej nieobecności, wywołanej niezdolnością do pracy z powodu choroby.Nie można też pominąć tej okoliczności, że niezdolność do pracy spowodowana chorobą z reguły utrudnia, jeśli nawet nie uniemożliwia pracownikowi czynienia starań o uzyskanie nowej pracy.Zagwarantowanie pracownikowi ustawowego okresu wypowiedzenia, przeznaczonego z reguły na poszukiwanie nowej i zgodnej z posiadanymi kwalifikacjami pracy, leżało niewątpliwie w samym założeniu instytucji wypowiedzenia umowy o pracę. Likwidacja bezrobocia i możliwość zapewnienia każdemu zdrowemu obywatelowi zatrudnienia osłabiła, lecz nie wyłączyła potrzeby pozostawienia pracownikowi określonego czasu na znalezienie nowej pracy. Choroba z reguły wyłącza tę możliwość i jako przesłanka negatywna, nigdy nie może być pominięta przy ocenie dopuszczalności wypowiedzenia stosunku pracy bez względu na ustosunkowanie się do choroby samego pracownika.Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że odmienne od dawnego sformułowanie w art. 17 dekretu przesłanek negatywnych wypowiedzenia umowy o pracę w istocie nie pozbawiło okoliczności obiektywnej, jaką jest choroba pracownika, jej decydującego znaczenia przy ocenie potrzeby ochrony pracownika i uznania niedopuszczalności wypowiedzenia umowy o pracę w takiej sytuacji.Pytanie prawne zawiera jeszcze jeden element stanu faktycznego, który wymaga wyjaśnienia. Chodzi mianowicie o sytuację, gdy pracodawca dowiaduje się o chorobie pracownika już po złożeniu oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę, jakkolwiek choroba istniała już w dniu wypowiedzenia.W kwestii tej należy uznać za trafną i aktualną również pod rządem dekretu z 18.I.1956 r. tezę orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 6.V.1952 r. C 746/52 ("Nowe Prawo" z 1953 r. nr 7, str. 77). Wynika z niej, że okoliczność, iż pracodawca w chwili wypowiedzenia umowy nie wiedział o chorobie pracownika, nie niweczy bezskuteczności wypowiedzenia, ponieważ z mocy art. 17 dekretu dopuszczalność wypowiedzenia stosunku pracy zależy wyłącznie od tego, czy złożenie oświadczenia o wypowiedzeniu nastąpiło w czasie choroby pracownika czyniącej go niezdolnym do pracy, a nie od tego, czy pracodawca w chwili złożenia oświadczenia wiedział o tej chorobie.Fakt choroby czyniący pracownika niezdolnym do wykonywania umówionej pracy już w dniu dokonania mu wypowiedzenia umowy powinien być wykazany w sposób obiektywny, nie budzący istotnych zastrzeżeń. Najczęściej dowodem choroby będzie orzeczenie o niezdolności do pracy, wydane w trybie określonym w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 29.II.1968 r. w sprawie orzekania o czasowej niezdolności do pracy (Dz. U. Nr 7, poz. 42), którego zasadność może być w razie wątpliwości poddana sprawdzeniu przez komisję lekarską (§ 20 rozp.).Pracownika obowiązuje lojalność w stosunku do zatrudniającego go zakładu, dlatego też powinien on możliwie niezwłocznie po uzyskaniu wiadomości o chorobie, a w każdym razie przed upływem okresu wypowiedzenia, zawiadomić zakład pracy, że w chwili dokonania wypowiedzenia był niezdolny do pracy z powodu choroby.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił na postawione zagadnienie prawne odpowiedzi objętej sentencją uchwały.