VI KZP 62/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: M. Bogusławski, J. Dziowgo, W. Dąbrowski, L. Chmielewski (współsprawozdawca), E. Binkiewicz, R. Staszkiewicz (sprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Andrzeja K. i Bronisława P., oskarżonych z art. 225 § 1 i 259 k.k., po rozpoznaniu przedstawionej przez skład zwykły Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 23 października 1965 r. kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie:"Czy stosując nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 59 k.k.), sąd może wymierzyć za przestępstwo zagrożone karą więzienia od lat pięciu lub karą więzienia dożywotniego albo karą śmierci karę więzienia powyżej lat pięciu"?po wysłuchaniu wniosku prokuratora Generalnej Prokuratury, na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższymuchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneNie ulega wątpliwości, że art. 59 k.k. jest niejasny, gdyż ustawodawca nie wskazał, wyraźnie, czy nadzwyczajnemu złagodzeniu kary podlegać ma kara grożąca za dane przestępstwo, czy też kara wymierzona na zasadzie art. 54 k.k., a nadto nie skoordynował zagrożeń przewidzianych w tym przepisie z zagrożeniami zawartymi w przepisach części szczególnej kodeksu karnego. Świadczą o tym rozbieżności interpretacyjne istniejące w orzecznictwie Sądu Najwyższego.W wyroku z dnia 11 kwietnia 1933 r. w sprawie 4 K 175/33 (cytowanym przez Peipera: Prawo karne, str. 165-166) Sąd Najwyższy przyjął, że o granicach łagodzenia decyduje nie kara grożąca w ustawie, lecz wymiar kary uznany przez sąd orzekający za odpowiedni, gdyby nie zachodziły okoliczności dające możność zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. Analogiczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 31 grudnia 1935 r. w sprawie 2 K 1940/35 (Z.O. 269/36). Natomiast całkowicie odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 20 kwietnia 1933 r. w sprawie 3 K 194/33 (OSP 530/1933) i z dnia 2 września 1958 r. w sprawie II K 793/58 (OSPiKA zeszyt 6 z 1959 r., poz. 170), w których stwierdził, że podstawę przy nadzwyczajnym złagodzeniu stanowi kara grożąca za dane przestępstwo, a nie kara wymierzona.Trzeba się zatem zastanowić, który z przytoczonych wyżej poglądów Sądu Najwyższego jest trafny i znajduje oparcie w treści przepisu art. 59 k.k.Art. 54 k.k. zawiera ogólne wskazania co do sposobu wymierzenia kary. Porównawcze zestawienie tego przepisu z art. 59 k.k. pozwala na stwierdzenie, że ustawodawca uznał, iż te ogólne wskazania w wyjątkowych wypadkach mogą się okazać niewystarczające i że może zajść potrzeba wymierzenia kary nie mieszczącej się w granicach zagrożenia przewidzianego w ustawie za dany czyn.Za takim rozumieniem art. 59 k.k. przemawiają następujące motywy Komisji Kodyfikacyjnej do tego przepisu: "projekt polski, licząc się z wymaganiami sprawiedliwości, wprowadza zasadę stosowania nadzwyczajnego złagodzenia, a zatem instytucję, która pozwala zniżyć wymiar kary niżej ustawowego minimum, nadto użyć innego środka karnego" (Kom. Kod., tom V, z. 3, str. 28). Należy zatem przyjąć jako słuszną interpretację, że słowa "zamiast kary" użyte w art. 59 k.k. oznaczają "zamiast kary przewidzianej w ustawie za dane przestępstwo".Pogląd odmienny, że sąd wymierza karę w granicach przewidzianych dla danego przestępstwa i dopiero tę karę łagodzi na zasadzie art. 59 k.k., nie znajduje oparcia w tym przepisie, albowiem sąd musiałby naprzód wymierzyć karę, biorąc za podstawę nie istniejącą w rzeczywistości sytuację, a później dopiero tę fikcyjną karę złagodzić. Jeżeli na przykład w razie przekroczenia granic obrony koniecznej (art. 21 § 2 k.k.) sąd musiałby ustalić, na jaką karę zasłużył sprawca, gdyby nie zachodziło przekroczenie obrony koniecznej, to musiałby również rozstrzygnąć, na jaką karę powinien skazać oskarżonego, gdyby ten dopuścił się czynu bez żadnej pobudki. Ponieważ zaś pobudka odgrywa ważną rolę przy wymiarze kary (art. 54 k.k.), przeto trudno nawet mniemać, aby według intencji ustawy pogląd zawarty w wyroku Sądu Najwyższego wydanym w sprawie 2 K 1940/35 miał stanowić punkt wyjścia przy wykładni art. 59 k.k. Wprawdzie Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej orzeczeniu uzasadnia, że tego rodzaju zasada wymiaru kar (wymierzonej i złagodzonej) nie byłaby nowością w praktyce, w której przyjęto taki system w razie stosowania w wyroku ustawy amnestyjnej, jednakże należy podkreślić, że przy stosowaniu amnestii wymiar kary jest jeden, sąd bowiem wymierza karę w istniejącej konkretnie sytuacji, a potem stosuje amnestię w sposób określony w ustawie amnestyjnej, pomijając okoliczności przewidziane w art. 54 k.k.Niejasność konstrukcji art. 59 k.k. wynika również z tego, że zawarte w nim dyrektywy łagodzenia kar nie są dostosowane do zagrożeń przewidzianych w poszczególnych przepisach kodeksu karnego. Art. 59 k.k. wprowadza bowiem podział kar, podlegających łagodzeniu, na 4 grupy:a)kara śmierci lub więzienia dożywotniego,b)kara więzienia powyżej lat 5,c)kara więzienia do lat 5,d)kara aresztu.Natomiast w części szczególnej kodeksu karnego są takie zagrożenia, które przekraczają ramy zagrożeń przewidzianych w art. 59 k.k. Powstaje wówczas pytanie, który z tych punktów powinien być stosowany.Przykładowo można tu wskazać art. 225 § 1 k.k., który przewiduje także - poza karą śmierci i więzienia dożywotniego - karę więzienia od lat 5. Sankcja ta mieści się zatem nie tylko w punkcie a), ale i w punkcie b) art. 59 § 1 k.k., który zezwala na wymierzenie kary więzienia do lat 5 lub kary aresztu. Punkt a) art. 59 § 1 k.k. staje się w danym wypadku bezprzedmiotowy, gdyż sąd może, bez potrzeby stosowania nadzwyczajnego złagodzenia, wymierzyć taką samą karę, a nawet i niższą, bo wynoszącą 5 lat więzienia.Należy zatem przyjąć, że tam gdzie ustawa przewiduje obok kary śmierci i więzienia dożywotniego także więzienie na czas nie krótszy od lat pięciu, sąd, stosując nadzwyczajne złagodzenie, nie może wymierzyć kary więzienia powyżej lat pięciu.Odmienny pogląd prowadzi do pozbawienia instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary, opartej na przepisach wyjątkowych, a więc stosowanej wyjątkowo, jej praktycznego znaczenia.