II CR 423/66

SentencjaArt. 233 § 1 k.p.c., pozostawiając sądowi ocenę wiarygodności i mocy dowodów według własnego przekonania, zakłada włączenie w skład tej oceny takich niewymienionych elementów, jak zachowanie się stron i świadków w czasie składania zeznań, ich reakcję na dowody przeciwne, ocenę pobudek skłaniających do zmiany zeznań. Ocena ta musi być jednak dokonana na podstawie wszechstronnego rozważenia materiału zebranego w sprawie.Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka C. przeciwko Krystynie C. i Jarosławowi C. o zaprzeczenie ojcostwa, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 15 czerwca 1966 r. zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 15.VI.1966 r. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo Henryka Cz. o zaprzeczenie ojcostwa małoletniego Jarosława, Jerzego Cz. urodzonego przez jego żonę, pozwaną Krystynę Cz., w dniu 22.V.1965 r.Sąd Wojewódzki ustalił, że powód dowiedział się o urodzeniu się dziecka w czerwcu lub sierpniu 1965 r. z listów pisanych przez żonę, a ponieważ powództwo zostało wniesione w marcu 1966 r., jest ono spóźnione (art. 63 k.r.o.). Twierdzeniu powoda, że listów żony nie otrzymał, a o urodzeniu się dziecka dowiedział się w lutym 1966 r. w swoim zakładzie pracy, dokąd pozwana zwróciła się w sprawie zasiłku rodzinnego, Sąd nie dał wiary. Niezależnie od powyższego Sąd Wojewódzki uznał, że brak jest do uwzględnienia powództwa przesłanek z art. 67 k.r.o., bowiem małżonkowie obcowali ze sobą we wrześniu 1964 r., a więc w optymalnym okresie koncepcyjnym. Wprawdzie pozwana sprostowała swoje zeznanie i stwierdziła, że ostatni stosunek z mężem miała nie we wrześniu lecz w styczniu 1964 r., przyznała również, że dziecko nie pochodzi od męża, jednakże Sąd Wojewódzki, na podstawie listów stron i bezpośredniej obserwacji ich zachowania się w czasie składania zeznań, doszedł do przekonania, że te oświadczenia pozwanej podyktowane zostały żalem do męża i ambicją, i że początkowa wzmianka w jej zeznaniu o obcowaniu z mężem we wrześniu 1964 r. była prawdziwa.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję powoda od powyższego wyroku, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie wyłania się przede wszystkim pytanie, czy powództwo o zaprzeczenie ojcostwa zostało wniesione w terminie przewidzianym w art. 63 k.r.o. Nie można odmówić słuszności zarzutom rewizji, że w tej materii ustalenie Sądu Wojewódzkiego zostało dokonane bez dostatecznego wyjaśnienia sprawy. Jest niesporne, że listy na które powołuje się pozwana, nie miały charakteru przesyłek poleconych i że pozwana nie dysponuje żadnymi dowodami, poza własnym zeznaniem, na ich wysyłanie do męża. Tym bardziej brak dowodów, aby dotarły one do adresata. W tych warunkach skoro powód zaprzeczył, aby otrzymał listy żony a twierdzi, że wiadomość o urodzeniu się dziecka uzyskał w lutym 1966 r. w swoim zakładzie pracy, należało twierdzenia powyższe sprawdzić, przez zażądanie od powoda nazwiska osoby, która zawiadomiła go o urodzeniu się dziecka i przesłuchanie jej w charakterze świadka. Skoro obecnie w rewizji powód wskazuje nazwisko tej osoby, a jej przesłuchanie może mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przeto już ta podstawa rewizyjna prowadzi do uchylenia zaskarżonego wyroku na mocy art. 468, pkt 3 i 5 k.p.c.Niezależnie od powyższego i gdyby Sąd Wojewódzki po uzupełnieniu postępowania dowodowego doszedł do przekonania, że powództwo zostało wniesione w terminie, wyjaśnienia będzie wymagała kwestia obcowania cielesnego małżonków. Skoro bowiem niesporne jest, że małżonkowie w r. 1962 zerwali wspólne pożycie i mieszkają w innych odległych od siebie miejscowościach, oparcie się w tej kwestii tylko na zeznaniu pozwanej, i to natychmiast cofniętym, nie czyni zadość wymogom wszechstronnego wyjaśnienia sprawy.Mylny jest wprawdzie pogląd skarżącego, że sąd orzekający nie może przy ocenie dowodów oprzeć się na bezpośredniej obserwacji zachowania się i reakcji stron w czasie ich przesłuchiwania. Art. 233 § 1 k.p.c., pozostawiając sądowi ocenę wiarygodności i mocy dowodów według własnego przekonania, nie tylko nie zabrania, lecz nawet zakłada włączenie w skład oceny takich niewymiernych elementów, jak zachowanie się stron i świadków w czasie składania zeznań, ich reakcję na dowody przeciwne, pobudki skłaniające do zmiany zeznań. Ocena ta musi być jednak dokonana na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, a gdy materiał ten jest zbyt skąpy, powinna być poprzedzona jego uzupełnieniem na podstawie art. 232 k.p.c. Gdy więc materiał dowodowy ogranicza się tylko do przesłuchania stron składających sprzeczne zeznania, ocena ich wiarygodności wyłącznie w oparciu o obserwację ich zachowania się i bezpośredniej reakcji na składane zeznania, bez próby uzupełnienia dowodów w trybie art. 232 k.p.c., narusza art. 233 § 1 k.p.c.W sprawie niniejszej wobec oczywistej sprzeczności między zeznaniami powoda i jego żony, a nadto wobec zmiennych zeznań i twierdzeń samej żony, Sąd Wojewódzki powinien dążyć do uzyskania innego materiału dowodowego, pozwalającego na bardziej wnikliwą i wszechstronną ocenę prawdomówności stron. Z tego punktu widzenia ważne byłyby zwłaszcza dowody (zeznania świadków), że powód bywał w Ł., tj. w miejscu zamieszkania pozwanej w 1964 r., i że widywał się z nią. Czyniłoby to bardziej wiarygodne pierwotne zeznanie pozwanej, że we wrześniu 1964 r. doszło do stosunków fizycznych z mężem. Celowe będzie także przeprowadzenie dowodu z grupowego badania krwi. O ile bowiem brak jest przesłanek do przeprowadzenia badania krwi, gdy zaprzeczenie ojcostwa jest gołosłowne (por. orzeczenie SN z dnia 11.X.1966 r., II CR 344/66), o tyle w sytuacji jak niniejsza, gdy małżonkowie zerwali wspólne pożycie na 3 lata przed urodzeniem dziecka, a tylko jedno z nich następnie twierdzi, iż doszło do sporadycznych stosunków w okresie koncepcyjnym, badanie krwi może przyczynić się do wykrycia rzeczywistego stanu rzeczy.Z tych przyczyn i na zasadzie art. 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.