VI KZP 39/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski.Sędziowie: M. Budzianowski, W. Dąbrowski, H. Kempisty, W. Komorniczak, B. Łubkowski (sprawozdawca), J. Zembaty (sprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Zygmunta B., oskarżonego z art. 2 § 1 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 228) w związku z art. 1 § 1 lit. b ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 11), po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 1966 r. przedstawionego do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.k. i art. 30 ustawy o Sądzie Najwyższym przez skład zwykły Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 27 sierpnia 1966 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy dla wykonania orzeczenia o przepadku majątku skazanego co do majątku objętego małżeńską wspólnością majątkową potrzebne jest nadanie temu orzeczeniu przewidzianej w art. 787 k.p.c. klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi skazanego?"po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie, w jaki sposób miały być wykonywane orzeczenia o przepadku majątku - do czasu wydania uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1956 r. w sprawie I CO 39/55 (OSN 1956, z. III, poz. 61), zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej - było przedmiotem rozbieżnych poglądów i sprzecznych rozstrzygnięć sądowych.Wytyczne Sądu Najwyższego w sprawie wykonania orzeczenia o przepadku majątku nie straciły aktualności pod rządem obowiązujących od dnia 1 stycznia 1965 r. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego. Przepisy tych kodeksów bowiem nie wprowadziły żadnych szczególnych przepisów, które by normowały wykonanie kary przepadku majątku zarówno do przedmiotów, które stanowiły wyłączną własność skazanego, jak i do praw i przedmiotów wchodzących w skład majątku objętego wspólnością ustawową, istniejącą między osobą skazaną na przepadek majątku a jej małżonkiem.W szczególności nie dotyczy wykonania orzeczenia o przepadku majątku przepis art. 787 k.p.c., który przewiduje nadanie tytułowi egzekucyjnemu, wydanemu przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim, klauzuli wykonalności także przeciwko jej małżonkowi, z ograniczeniem jednak jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową.W wytycznych tych Sąd Najwyższy autorytatywnie wyjaśnił, że z chwilą prawomocnego orzeczenia o przepadku całości lub części majątku jednego z małżonków przedmioty majątkowe, których przepadek dotyczy, przestają być z samego prawa majątkiem objętym wspólnością ustawową, stają się zaś współwłasnością Państwa i drugiego małżonka w częściach równych. Stosownie bowiem do art. 4 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 z późn. zmianami) orzeczenie o przepadku majątku powoduje z mocy samego prawa przejście na rzecz Państwa wszystkich przedmiotów i praw majątkowych osoby, w stosunku do której orzeczono przepadek, z wyjątkiem praw ściśle związanych z osobą skazanego i przedmiotów dla niego niezbędnych, szczegółowo wymienionych w tym przepisie. Dekret o przepadku majątku nie przewiduje wyjątku dla praw małżonka do przedmiotów objętych wspólnością majątkową, również więc i te prawa przechodzą z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o przepadku majątku z mocy samego prawa na Państwo, przy czym przepadek - stosownie do art. 5 dekretu - obejmuje wyłącznie majątek istniejący w dniu wydania orzeczenia o przepadku.Odpis prawomocnego orzeczenia o przepadku majątku, przesłany przez sąd wydziałowi finansowemu prezydium właściwej rady narodowej stosownie do art. 9 dekretu o przepadku majątku, stanowi tytuł wykonawczy i daje wydziałowi finansowemu legitymację do objęcia w posiadanie wszystkich praw i przedmiotów stanowiących własność skazanego oraz upoważnia go do wejścia w prawa współwłaściciela na równi z małżonkiem skazanego co do przedmiotów, które w czasie wydania orzeczenia o przepadku majątku wchodziły w skład majątku objętego wspólnością ustawową. Orzeczenie zatem o przepadku stanowi również podstawę do wpisania Skarbu Państwa jako współwłaściciela nieruchomości objętej wspólnością ustawową oraz daje Państwu wszystkie prawa, jakie przysługują współwłaścicielowi do rzeczy.Stosunek współwłasności między Państwem a współmałżonkiem osoby skazanej kształtuje się zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego o współwłasności.Wykonanie orzeczenia o przepadku majątku odbywa się w drodze administracyjnej stosownie do art. 8 dekretu o przepadku majątku. Współmałżonkowi jednak przysługuje na podstawie art. 842 k.p.c. w związku z art. II § 1 przep. wprow. k.p.c. możność obrony swoich praw, jeżeli są one naruszone przez orzeczenie przepadku czy też przez wykonanie tego orzeczenia. Może on zatem dowodzić, że dany przedmiot nie należy do majątku wspólnego, lecz stanowi odrębny majątek współmałżonka.Do wykonania praw uzyskanych na podstawie orzeczenia o przepadku majątku, a zwłaszcza do wykonania praw w stosunku do rzeczy i praw objętych wspólnością ustawową w chwili wydania orzeczenia o przepadku majątku nie potrzeba nadania orzeczeniu o przepadku majątku klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi osoby skazanej na przepadek majątku. Stosownie do art. 787 k.p.c. klauzula wykonalności wymagana jest tylko wówczas, gdy wierzyciel jednego z małżonków chce skorzystać z prawa zaspokojenia świadczenia z majątku objętego wspólnością ustawową. Na skutek orzeczenia o przepadku majątku Państwo z mocy samego prawa staje się właścicielem bądź współwłaścicielem majątku osoby skazanej; nie jest więc ono wierzycielem osoby skazanej i nie prowadzi egzekucji w celu zaspokojenia swego świadczenia z majątku objętego wspólnością ustawową osoby skazanej i jej współmałżonka.Z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o przepadku majątku, zakres majątku objętego wspólnością ustawową ulega ograniczeniu przez wyłączenie przedmiotów i praw majątkowych dotkniętych przepadkiem. Ustaje zatem co do tych przedmiotów i praw wspólność ustawowa, innymi słowy - od tej chwili przestają one wchodzić w skład majątku objętego wspólnością ustawową, stają się zaś przedmiotem współwłasności określonej w art. 195 i nast. k.c. Już więc z tej przyczyny, że przedmioty majątkowe przestają być wspólnym majątkiem małżonków, nie może mieć zastosowania art. 787 k.p.c., który odnosi się do egzekucji z majątku objętego wspólnością majątkową (ustawową).Tylko więc w razie prowadzenia egzekucji mającej na celu zaspokojenie wierzyciela jednego małżonka z majątku objętego wspólnością ustawową wymagana jest klauzula wykonalności przeciwko współmałżonkowi dłużnika.Zagadnienie prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego małżonków do dnia wejścia w życie nowego Kodeksu postępowania cywilnego nie było uregulowane. Sprawą tą zajął się Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 10 września 1962 r. 1 CO 9/62 (OSNCP 1964, z. I, poz. 1 i OSPiKA 1964, z. 3, poz. C 54 z glosą Woltera). Wyrażony w tej uchwale pogląd, że "do egzekucji z majątku objętego wspólnością ustawową nie potrzeba nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności przeciwko współmałżonkowi dłużnika", stracił swą aktualność w świetle unormowania tego zagadnienia w art. 787 k.p.c. W artykule tym bowiem możność prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego małżonków została uzależniona od nadania tytułowi egzekucyjnemu, skierowanemu przeciwko dłużnikowi, klauzuli wykonalności przeciwko jego współmałżonkowi.Reasumując, należy stwierdzić, że w razie wydania orzeczenia o przepadku majątku brak podstawy do nadania orzeczeniu klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi osoby skazanej, gdyż Państwo z mocy samego prawa staje się właścicielem bądź współwłaścicielem wszystkich praw majątkowych i przedmiotów, które do czasu wydania orzeczenia były własnością bądź współwłasnością skazanego. Natomiast w razie skazania osoby na grzywnę, zasądzenia od niej roszczeń odszkodowawczych i obciążenia jej kosztami postępowania sądowego - zaspokojenie tych roszczeń z majątku objętego wspólnością ustawową jest dopuszczalne pod warunkiem nadania takiemu orzeczeniu klauzuli wykonalności również przeciwko małżonkowi osoby skazanej lub zobowiązanej do odszkodowania.