III PO 4/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński.Sędziowie: W. Formański, J. Krzyżanowski, K. Marowski, K. Piasecki, J. Szczerski, J. Tyszka (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury rozpoznał wniosek Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu Sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przepisy kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach o roszczenia pracowników (art. 459 i nast. k.p.c.) mają zastosowanie w sprawach z powództwa członka spółdzielni pracy o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia w przedmiocie wykluczenia ze spółdzielni?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Przepisy kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu odrębnym w sprawach o roszczenie pracowników stosuje się odpowiednio w sprawach z powództwa członka spółdzielni pracy o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia w przedmiocie wykluczenia ze spółdzielni. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione pytanie prawne dotyczy zagadnienia zakresu przedmiotowego art. 459 § 2 k.p.c. w stosunku do spraw o roszczenia członków spółdzielni pracy. Przepis ten, nakazując odpowiednie stosowanie do członków spółdzielni pracy odrębnego trybu postępowania przewidzianego dla spraw o roszczenie pracowników, poddaje temu trybowi m.in. sprawy o roszczenia członków spółdzielni pracy ze spółdzielczego stosunku pracy oraz sprawy o naprawienie szkód wyrządzonych przez zakład pracy członkom takich spółdzielni.Z porównania treści § 1 i § 2 art. 459 k.p.c. wynika, że zakres spraw objętych postępowaniem odrębnym jest taki sam dla członków spółdzielni pracy jak i dla pracowników. Jest to wyraz stanowiska ustawodawcy, że sytuacja społeczno-gospodarcza obu tych grup "pracowniczych" - pomimo specyficznych cech spółdzielczych stosunków pracy - jest zbliżona, wobec czego również i zakres ochrony prawnej ich "uprawnień pracowniczych" (art. 460 k.p.c.) powinien być taki sam. Ustawodawca wymienia tu sprawy typowe, najczęściej spotykane w praktyce sądowej i zaliczane powszechnie do "spraw pracowniczych" sensu largo. Nie oznacza to jednak, żeby intencją ustawodawcy (o czym mowa niżej) było ograniczenie postępowania odrębnego jedynie do tych spraw typowych z wyłączeniem wszelkich innych "spraw pracowniczych" mogących tu wchodzić w rachubę.Przedstawienie do rozstrzygnięcia powyższego zagadnienia prawnego jest wyrazem wątpliwości, czy pomimo to sprawy, o których mowa w pytaniu, należą do postępowania odrębnego, skoro żądanie członka, by uchylić uchwałę wykluczającą go ze spółdzielni pracy, nie jest roszczeniem ze spółdzielczego stosunku pracy, lecz "roszczeniem" ze stosunku członkostwa, a ponadto skoro żądanie takie dotyczy przyszłego stosunku prawnego (członkostwa i ewentualnie stosunku pracy), który ma dopiero powstać przez mający zapaść wyrok sądowy.Wątpliwości te nie mogą usprawiedliwiać udzielenia odpowiedzi przeczącej na przedstawione pytanie prawne. Niewątpliwie, żądanie uchylenia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu członka ze spółdzielni pracy, jako zmierzające do utrzymania samego stosunku członkostwa, wypływa wprost z tego stosunku, a nie ze stosunku pracy, jaki łączył członka ze spółdzielnią i jaki wygasł przez wykluczenie. Należy jednak mieć na uwadze, że w świetle przepisów ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach między stosunkiem pracy a stosunkiem członkostwa w spółdzielni pracy zachodzi ścisły związek oraz zależność. Spółdzielnia pracy i jej członkowie mają obowiązek pozostawania ze sobą w stosunku pracy (art. 123 § 1 ustawy). Stosunek ten wygasa wraz ze stosunkiem członkostwa (art. 126 § 1), a rozwiązanie stosunku pracy w czasie trwania członkostwa - poza nielicznymi wyjątkami przewidzianymi w ustawie - jest z reguły niedopuszczalne (art. 126 § 2). Sprawia to, że wykluczony członek spółdzielni pracy może dochodzić nawiązania stosunku pracy i odszkodowania tylko wtedy, gdy dochodzi także przywrócenia mu praw członkowskich, tj. uchylenia uchwały wykluczającej go ze spółdzielni (art. 128 § 2), ta ostatnia bowiem nie ma obowiązku zatrudnienia osób nie będących jej członkami.Podkreślony wyżej ścisły związek oraz zależność pomiędzy obu wymienionymi stosunkami prawnymi łączącymi członka ze spółdzielnią pracy upoważniają do wniosku, że przepisy o postępowaniu odrębnym stosuje się odpowiednio w sprawach, o których mowa w pytaniu prawnym. Ustawa o spółdzielniach i ich związkach nie przewiduje rozwiązania stosunku pracy ze skutkiem natychmiastowym z winy członka spółdzielni pracy, co tłumaczy się tym, że w wypadku takim organ do tego powołany powinien wykluczyć członka ze spółdzielni. Instytucja wykluczenia ze spółdzielni pracy z punktu widzenia jej funkcji społecznej wykazuje podobieństwo z instytucją rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (wydalenia), przewidzianą w art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy. Zarówno członek spółdzielni pracy bezzasadnie wykluczony, jak i pracownik bezzasadnie wydalony mogą dochodzić sądownie nawiązania stosunku pracy (członek) bądź przywrócenia do pracy (pracownik) oraz odszkodowania w określonym zakresie. Podobieństwo obu tych instytucji prawa materialnego przemawia za jednakowym ich potraktowaniem na gruncie prawa procesowego. Okoliczność, że wykluczony członek spółdzielni pracy w przeciwieństwie do pracownika wydalonego, dochodzącego przywrócenia do pracy, ma do "pokonania" na drodze wiodącej do nawiązania stosunku pracy przeszkodę w postaci uchwały wykluczającej go ze spółdzielni, nie może się obracać na jego niekorzyść i pozbawiać go dogodniejszego i szybszego trybu postępowania, jakim jest postępowanie odrębne w sprawach pracowniczych, a tym samym prowadzić do gorszego potraktowania go niż pracownika wydalonego z pracy. Jak już bowiem na wstępie wspomniano, ustawodawca zrównał obie te grupy obywateli w zakresie ochrony ich uprawnień pracowniczych, wprowadzając w tym właśnie celu postępowanie odrębne, którego zadaniem jest usprawnienie i uproszczenie postępowania w sprawach pracowniczych.Podobnie kształtuje się problem przy rozstrzygnięciu drugiej wymienionej wyżej wątpliwości.Wątpliwość ta sprowadza się do tego, czy roszczeniem "ze stosunku pracy" (spółdzielczego stosunku pracy) w rozumieniu art. 459 k.p.c. jest jedynie roszczenie wywodzące się z aktualnie istniejącego bądź rozwiązanego (wygasłego) już stosunku pracy, czy też także "roszczenie" o nawiązanie stosunku pracy wobec wygaśnięcia stosunku poprzedniego.W kwestii wykładni pojęcia roszczenia "ze stosunku pracy" w rozumieniu tego przepisu Sąd Najwyższy wypowiedział się już w składzie siedmiu sędziów w uchwale z dnia 16.I.1965 r. III PO 42/64, wpisanej do księgi zasad prawnych. Sąd Najwyższy wyjaśnił w tej uchwale, że sprawy o nawiązanie umowy o pracę na podstawie art. 4 ust. 2 wymienionego wyżej dekretu z dnia 18.I.1956 r. podlegają rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym, przewidzianym dla spraw o roszczenia pracowników. Uchwała ta dotyczy wprawdzie aresztowanego i zrehabilitowanego następnie pracownika, z którym umowa o pracę wygasła z mocy samego prawa z upływem trzech miesięcy nieobecności w pracy, niemniej jednak wyrażoną w tej uchwale zasadę prawną należy w świetle treści jej uzasadnienia rozciągnąć także na inne wypadki realizacji przez pracownika na drodze sądowej prawa podmiotowego do zawarcia umowy o pracę z określonym zakładem pracy. Do takich wypadków należy zaliczyć także sprawy, o których mowa w przedstawionym pytaniu prawnym. W sprawach tych bowiem należy mieć na uwadze cel ostateczny, do jakiego zmierza w istocie wykluczony członek spółdzielni pracy, który dochodzi uchylenia uchwały wykluczającej go ze spółdzielni. Celem tym jest z reguły nawiązanie stosunku pracy przez uchylenie uchwały wykluczającej, albowiem nie ze stosunku członkostwa, lecz ze stosunku pracy członek takiej spółdzielni czerpie środki utrzymania. Ochrona uprawnień pracowniczych nie byłaby pełna, gdyby ograniczała się tylko do zapewnienia stabilności już istniejących stosunków pracy. Ochrona ta powinna być zapewniona w równym stopniu także tym pracownikom, co do których - w wypadkach przewidzianych w ustawie - zakład pracy ma obowiązek ponownego zatrudnienia. Brak byłoby bowiem ze społecznego punktu widzenia przekonywających argumentów, które mogłyby usprawiedliwiać gorsze potraktowanie przez ustawodawcę roszczeń b. pracowników o wyegzekwowanie takiego obowiązku, mającego przecież zapewnić im oraz ich rodzinom środki utrzymania, od roszczeń wynikających z istniejącego bądź wygasłego już stosunku pracy.Chociaż roszczenie wykluczonego członka spółdzielni pracy o nawiązanie stosunku pracy ze spółdzielnią wypływa również ze stosunku członkostwa, a nie ze stosunku pracy, to jednak podkreślony już wyżej ścisły związek oraz zależności zachodzące pomiędzy obu wymienionymi stosunkami prawnymi przemawiają za odpowiednim stosowaniem powyższej zasady prawnej także do wypadków, o których mowa w pytaniu prawnym. Mogą wprawdzie istnieć wypadki wykluczenia członka ze spółdzielni w czasie, zanim nawiązano z nim stosunek pracy (np. wykluczenie nowo przyjętego członka), lub w czasie po rozwiązaniu tego stosunku z innych przyczyn niż wykluczenie (art. 127 i 128 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), jednakże również i w takich wyjątkowych wypadkach członek wykluczony i nie związany przejściowo stosunkiem pracy ze spółdzielnią będzie uprawniony, a nawet zobowiązany do nawiązania z nią tego stosunku po uzyskaniu orzeczenia sądowego uchylającego uchwałę o wykluczeniu i po ustaniu przyczyn, dla których nie nawiązano z nim stosunku pracy bądź rozwiązano ten stosunek przed wykluczeniem. Uzasadnia to przyjęcie, że sprawy objęte odrębnym trybem postępowania mogą wynikać nie tylko z istniejącego bądź wygasłego już spółdzielczego stosunku pracy, lecz także z prawa podmiotowego bezzasadnie wykluczonego członka do nawiązania z nim stosunku pracy i do uzyskania odszkodowania przez uchylenie uchwały wykluczającej ze spółdzielni. Skoro zaś sprawy z powództwa wykluczonego członka spółdzielni pracy o nawiązanie stosunku pracy i odszkodowanie podlegają rozpoznaniu w postępowaniu przewidzianym dla spraw o roszczenia pracowników, to w świetle powyższych rozważań nie byłoby żadnych słusznych racji, które mogłyby usprawiedliwiać odmienne potraktowanie w tym względzie spraw, o których mowa w pytaniu prawnym, zwłaszcza w razie równoczesnego dochodzenia jednym pozwem wszystkich roszczeń przewidzianych w art. 128 § 3 wymienionej wyżej ustawy, jak to się w praktyce najczęściej zdarza. Stosowanie zaś w takich wypadkach dwóch różnych trybów postępowania sądowego w tej samej sprawie (ogólnego w zakresie wykluczenia i odrębnego w pozostałym zakresie) byłoby niedopuszczalne (art. 191 k.p.c.).Z przytoczonych względów na postawione wyżej pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.