I PR 216/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski. Sędziowie: J. Tyszka, A. Nalewajko (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy Z. przeciwko Robotniczej Spółdzielni Pracy "T." w B. o 6.187,80 zł na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Bydgoszczy z dnia 23 października 1963 r.,zaskarżony wyrok zmienił i zasądził od Robotniczej Spółdzielni Pracy "T." w B. na rzecz Stanisławy Z. kwotę 5.580 zł z 8% od dnia 30 sierpnia 1963 r.; w pozostałej części powództwo oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka Stanisława Z. wniosła o zasądzenie od pozwanej Robotniczej Spółdzielni Pracy "T." w B. kwoty 6.187,50 zł wyjaśniając, że mąż jej Kazimierz Z., zmarły w dniu 18.II.1963 r., pracował przed śmiercią jako pracownik umysłowy w okresie od 1.XI.1951 r. do 15.IX.1954 r. w Zarządzie Przemysłu Drzewnego i Szczotkarskiego w B., a w okresie od 15.IX.1954 r. do 18.II.1963 r. w pozwanej Spółdzielni. Zdaniem powódki, stosownie do przepisów rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, należy się jej od pozwanej odprawa pośmiertna po mężu w wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa.Sąd Powiatowy w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 23 października 1963 r. powództwo oddalił, a w uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdził, że mąż powódki był członkiem pozwanej Spółdzielni, a zatem w sprawie mają zastosowanie nie przepisy rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, lecz przepisy statutu pozwanej, które nie przewidują odprawy pośmiertnej dla rodziny zmarłego członka Spółdzielni. W rewizji opartej na zarzucie obrazy art. 130 ustawy z 17.II.1961 r., o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61), art. 42 rozp. z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323), § 31 statutu pozwanej Spółdzielni i art. 1 p.o.p.c. powódka wnosiła o zmianę powyższego wyroku i uwzględnienie powództwa.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 30 stycznia 1964 r. rozpoznanie sprawy odroczył i przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. następujące zagadnienie prawne: "Czy art. 42 rozporządzenia Prez. R.P. z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 ze zmianami) ma zastosowanie do stosunku pracy członków spółdzielni?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy po przejęciu sprawy do rozpoznania we własnym zakresie, zważył, co następuje:Rewizja powódki jest uzasadniona. Pogląd Sądu Powiatowego, że przepis art. 42 rozporządzenia Prez. R.P. z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 z późniejszymi zmianami) nie ma zastosowania do spółdzielczego stosunku pracy, nie może być uznany za trafny pod rządem obowiązującej obecnie ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61). W ustawie tej po raz pierwszy unormowana została kwestia zastosowania przepisów prawa pracy do spółdzielczego stosunku pracy, poprzednio bowiem obowiązująca ustawa z dnia 29.X.1920 r. o spółdzielniach (Dz. U. z 1950 r. Nr 25, poz. 232) zawierała jedynie przepisy wspólne dla wszystkich spółdzielni i nie uwzględniała specyfiki spółdzielni pracy. W związku z tym w orzecznictwie Sądu Najwyższego wydanym pod rządem tej ustawy przyjęty był pogląd, że przepisy ogólnego ustawodawstwa pracy stosują się do spółdzielczych stosunków pracy tylko o tyle, o ile z treści i celu tych przepisów wynika, że odnoszą się one do wszelkich stosunków pracy - zarówno pracowniczych, jak i spółdzielczych - a przepisy normujące pracownicze stosunki pracy mogą być stosowane tylko wówczas, gdy statut spółdzielni lub przepis ogólny wyraźnie do nich odsyła (por. orzeczenie S.N. z 30.VI.1953 r. II C 79/53, z 16.X.1953 r. II C 653/53, z 29.VI.1956 r. I CR 772/55 i z 3.II.1956 r. I CR 955/58).Wyrazem tego kierunku w judykaturze, odpowiadającego istniejącemu wówczas stanowi prawnemu, było orzeczenie S.N. z dnia 19.IV.1961 r. 2 CR 214/60, w którym zostało wyjaśnione, że art. 42 rozporządzenia Prez. R.P. z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 ze zmianami) nie ma zastosowania, gdy zmarły pozostawał w chwili swego zgonu - jako członek spółdzielni - w spółdzielczym stosunku pracy (OSN z 1962 r. zesz. 2, poz. 67).Obecnie pod rządem ustawy z 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach stan prawny uległ zmianie. Ustawa ta w szeregu przepisów odsyła do prawa pracy w kwestiach specjalnych (art. 124 § 2 i 3, art. 127 § 1 i art. 128 § 1), a poza tym w art. 130 nakazuje odpowiednie stosowanie - w kwestiach nie unormowanych innymi przepisami ustawy lub postanowieniami statutu - przepisów dotyczących umowy o pracę osób zatrudnionych w przemyśle i handlu. Do przepisów tych należy między innymi art. 42 rozporządzenia z 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych, dotyczący kwestii statutem nie unormowanej. Przewidziane w nim bowiem świadczenie, jakkolwiek przyznawane członkom rodziny pracownika w związku z jego zgonem, w istocie swej stanowi wynagrodzenie za pracę, które przysługuje pod warunkiem uzyskania przez pracownika odpowiednio długiego, nieprzerwanego stażu pracy, z tym tylko zastrzeżeniem, że prawo do tego wynagrodzenia powstaje dopiero w chwili śmierci pracownika i z mocy powyższego przepisu przechodzi na jego rodzinę mającą ustawowe prawo do utrzymania i przez zmarłego utrzymywaną.Wobec tego że w myśl art. 130 ustawy o spółdzielniach i ich związkach przepisy dotyczące umowy o pracę osób zatrudnionych w przemyśle i handlu stosuje się do stosunków pracy w spółdzielniach pracy jedynie odpowiednio, wymaga jeszcze rozważenia, czy zastosowanie do tych stosunków art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych nie jest sprzeczne ze swoistą sytuacją członków spółdzielni pracy. Świadczenie przewidziane w tym przepisie jest wyrazem uprzywilejowania pracownika mającego za sobą odpowiednio długi, nieprzerwany staż pracy, a z drugiej strony stanowi doraźną pomoc dla najbliższej rodziny pracownika, z którego długoletniej pracy zakład pracy korzystał.Względy, którymi podyktowany jest cytowany wyżej przepis, mają pełne zastosowanie do spółdzielczego stosunku pracy. Długoletni staż pracy członka spółdzielni, jako sprzyjający podnoszeniu jego kwalifikacji zawodowych i wydajności pracy, zasługuje na uprzywilejowanie tak samo jak w pracowniczym stosunku pracy. Uprzywilejowanie takie, polegające na przyznaniu odprawy z art. 42 rozp. o umowie o pracę robotników, może przyczynić się do stabilizacji załogi, co ma istotne znaczenie również dla spółdzielni pracy przy realizacji jej zadań gospodarczych. Poza tym wzgląd na sytuację życiową najbliższej rodziny członka spółdzielni bezpośrednio po jego zgonie również przemawia za przyznaniem jej odprawy w związku z tym zgonem. Sytuacja ta bowiem nie odbiega w żaden istotny sposób od sytuacji rodziny pracownika. Podnoszona przez stronę pozwaną okoliczność, że rodzina członka spółdzielni otrzymuje po jego śmierci zwrot wkładów członkowskich i udział w czystej nadwyżce za rok obrachunkowy, w którym nastąpił zgon, nie może być brana pod uwagę ze względu na zupełnie odmienny charakter tych należności, z których pierwsza stanowi zwrot kwoty wyłożonej przez członka przy przystąpieniu do spółdzielni, a druga jest częścią wynagrodzenia uzależnioną od wyników gospodarki spółdzielni w danym roku. Wysokość tych należności będzie też z reguły dużo niższa od odprawy z art. 42 rozporz. o umowie o pracę pracowników umysłowych.Z tych przyczyn uznać należy, że z mocy art. 130 ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach przepis art. 42 rozporz. Prez. R.P. z dnia 16.III.1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych ma zastosowanie również do spółdzielczego stosunku pracy.Powyższe przesądza kwestię zasadności niniejszego powództwa wobec tego, że jak wynika z treści pisma strony pozwanej z dnia 16.X.1963 r., okoliczności faktyczne przytoczone w pozwie są pomiędzy stronami niesporne. Uzasadniają one ocenę, że w sprawie zachodzą przesłanki z art. 42 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych i że powódce przysługuje odprawa w związku ze śmiercią męża w wysokości ostatnio pobieranego 3-miesięcznego wynagrodzenia. Niesporne jest pomiędzy stronami, że wynagrodzenie to wynosiło 1.860 zł miesięcznie, powództwo zatem zasługuje na uwzględnienie do wysokości 5.580 zł. Żądanie zasądzenia dalszej kwoty 607,50 zł podlega oddaleniu, ponieważ zasiłek rodzinny, którego ono dotyczy, nie stanowi wynagrodzenia za pracę i nie podlega wliczeniu do odprawy.W tym stanie rzeczy, mając na uwadze, że zaskarżony wyrok narusza prawo materialne, a mianowicie art. 130 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz art. 42 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych, natomiast stan faktyczny w sprawie jest niesporny, Sąd Najwyższy zmienił ten wyrok i z mocy art. 386, 383 i 101 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.