III CR 108/64

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku właścicieli gruntów wisi K. o rozgraniczenie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 25 kwietnia 1958 r., zaskarżony wyrok oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Kozienicach z dnia 19 listopada 1957 r. uchylił i przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania w trybie procesu cywilnego.Uzasadnienie faktyczneDnia 20.VII.1947 r. ogół właścicieli gruntów rolnych we wsi K. N. wystąpił do Starostwa Powiatowego w Kozienicach z wnioskiem o wszczęcie postępowania o rozgraniczenie oznaczonych we wniosku gruntów, stanowiących ich wspólną własność, od sąsiednich gruntów mieszkańców wsi K. D., graniczących z ich gruntami od strony północnej.Ponieważ w toku postępowania, wszczętego na podstawie przepisów dekretu z dnia 13.IX.1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 53, poz. 298), nie doszło pomiędzy stronami do ugodowego wyznaczenia przed władzą mierniczą granicy pomiędzy ich gruntami, Mierniczy Powiatowy w Kozienicach przekazał sprawę - zgodnie z art. 7 ust. 3 tegoż dekretu - Sądowi Powiatowemu w Kozienicach.Z opinii Mierniczego Powiatowego z dnia 3.IX.1951 r. wynika, że sporna była jedynie działka oznaczona na załączonym do tej opinii planie punktami A, B, C, D. Wnioskodawcy bowiem żądali wytyczenia granicy na linii A, B, C, D, a przeciwnicy wniosku - mieszkańcy wsi K. D. - na linii E, C, D.Działka oznaczona na wspomnianym planie z dnia 3.IX.1951 r. punktami A, B, C, D odpowiada działce gruntu oznaczonej przez mierniczego G. na planie nr 2 z dnia 9.IX.1956 r. punktami C, B 31-32.W toku postępowania sądowego, toczącego się w trybie art. 14 przepisu cytowanego dekretu, okazało się, iż co do tej działki nie ma żadnego sporu, oraz że ta właśnie działka należy bezspornie do mieszkańców wsi K. D. Wynika to z oświadczenia i wniosku pełnomocników samych wnioskodawców, które złożono do protokołu. wizji lokalnej przeprowadzonej w dniu 6 marca 1956 r. i z niekwestionowanych ustaleń Sądu Powiatowego. Sporne natomiast było, czy granica pomiędzy gruntami stron ma przebiegać punktami 5 C, B 31 i 30 według planu nr 2 z dnia 9.IX.1956 r., jak o to wnoszą rolnicy wsi K. N. (wnioskodawcy), czy też - na linii pomiędzy punktami 30 i D3, jak o to wnoszą rolnicy wsi K. D. Tym samym w postępowaniu sądowym o rozgraniczenie wnioskodawcy zmienili swe żądanie i domagali się przyznania im działki objętej punktami 5 C, B 31, 30, D3, D2, D1 i 5 o powierzchni 12,0781 ha, która to działka stała się w ten sposób przedmiotem sporu.Postanowieniem z dnia 19.IX.1957 r. Sąd Powiatowy w Kozienicach rozgraniczył sąsiadujące ze sobą grunty mieszkańców wsi K. N. i wsi K. D., zgodnie z żądaniem mieszkańców wsi. K. N. w ten sposób, że granice pomiędzy gruntami wyżej wymienionych wsi ustalił po linii oznaczonej punktami 5 C, B 31, 30, D3, D2 i 5 na planie nr 2 mierniczego G. z dnia 9.IX.1956 r.Mieszkańcy wsi K. D. wnieśli rewizją od tego orzeczenia, wykazując, że granica pomiędzy wspólnymi gruntami obu wsi powinna przebiegać po linii 30 A, D3.Rewizja ta została przez Sąd Rewizyjny oddalona prawomocnym "wyrokiem" z dnia 25.IV.1958 r.Wyrok powyższy zaskarżył Prokurator Generalny rewizją nadzwyczajną wnosząc o uchylenie wskazanego wyżej postanowienia Sądu Wojewódzkiego, nazwanego mylnie wyrokiem, wraz z postanowieniem Sądu Powiatowego w Kozienicach z dnia 19 listopada 1957 r. - sygn. akt Ns 90/57 i o przekazanie sprawy temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna wniesiona po upływie 6-miesięcznego terminu oparta jest na zarzutach obrazy przepisów postępowania oraz naruszeniu interesu Państwa Ludowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. W szczególności trafnie zarzuca, że zarówno Sąd Powiatowy, jak i Wojewódzki rozpoznawszy spór o działkę, objętą punktami 5 C, B 31, 30, D3, D2 i D1 oraz 5 o powierzchni 12,0781 ha dopuściły się pogwałcenia przepisów art. 2 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.c. i art. 14 ust. 1 dekretu z dnia 13.IX.1946 r. orzekając w zakresie, w którym zachodziła niedopuszczalność drogi sądowej. Na mocy tego dekretu bowiem sprawy o rozgraniczenie nieruchomości należą do postępowania administracyjnego. Droga sądowa dopuszczalna jest w tych sprawach jedynie wyjątkowo i to w przypadkach, przewidzianych w art. 7 ust. 3 w związku z art. 14 ust. 1 oraz art. 15 tegoż dekretu.Z mocy art. 7 ust. 3 powołanego dekretu Sąd jest właściwy do rozpoznania w trybie niespornym sprawy o rozgraniczenie nieruchomości tylko wtedy, gdy powiatowa władza geodezyjna przekaże Sądowi sprawę, co może nastąpić tylko w przypadku niedojścia do ugody przed tą władzą.Z tego wypływa również wniosek, że Sąd może rozpoznać tę sprawę tylko w takim zakresie, w jakim toczyła się ona przed władzą geodezyjną. Skoro więc przed Sądem wnioskodawcy zmienili swoje żądanie i domagali się ustalenia nie tych granic, co do których przed władzą mierniczą toczyło się postępowanie, lecz ustalenia innych granic, trafny jest pogląd rewidującego, że zachodziła w tym zakresie niedopuszczalność drogi sądowej.Jakkolwiek art. 15 powołanego dekretu dopuszcza w pewnych przypadkach możność przeprowadzenia rozgraniczenia nieruchomości na drodze sądowej, niezależnie od jakiegokolwiek uprzedniego postępowania przed władzą geodezyjną, to jednak z mocy tego przepisu właściwym do przeprowadzenia rozgraniczenia będzie tylko ten Sąd, przed którym toczy się sprawa o własność lub wydanie nieruchomości albo jej części i jeżeli ustalenie granic jest potrzebne do rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. Może to zatem nastąpić jedynie w ramach procesu o własność lub wydanie nieruchomości, w żadnym zaś wypadku - jak w niniejszej sprawie - w trybie postępowania niespornego.Jak z powyższego wynika, Sąd Powiatowy w Kozienicach z naruszeniem wyżej wymienionych przepisów i zasad rozpoznał w rzeczywistości w trybie postępowania niespornego o rozgraniczenie nieruchomości spór o własność gruntu o powierzchni 12,0781 ha. Postanowieniem bowiem z dnia 19.XI.1957 r., które uprawomocniło się wskutek oddalenia wniesionej od niego rewizji, w istocie rzeczy ustalili, że grunt, leżący pomiędzy punktami 5 C, D 31, 30, D3, D2 i 5 oznaczonymi w ten sposób na planie nr 2 Mierniczego Powiatowego G. z dnia 9.IX.1956 r., stanowi własność mieszkańców wsi K. N., jakkolwiek w sentencji tego orzeczenia mowa jest tylko o rozgraniczeniu gruntów. Niezależnie od tego treść sentencji tego orzeczenia w punkcie 1 jest niezrozumiała i sprzeczna z uzasadnieniem orzeczenia. Sąd Powiatowy bowiem "rozgraniczając" sąsiadujące ze sobą grunty mieszkańców wsi K. N. i K. D. "ustalił granice" pomiędzy gruntami obu tych wsi na linii oznaczonej punktami 5 C, B 31, 30, D3, D2 i 5, mimo że grunty mieszkańców obu tych wsi, w myśl niewątpliwej intencji Sądu wynikającej z uzasadnienia orzeczenia, graniczyć mają ze sobą tylko na linii 3 D, 31 i 30. Rzekome granice zaś, leżące na liniach 5 - C oraz 30 - D3 nie są w rzeczywistości granicami pomiędzy gruntami obu tych wsi, gdyż po obu stronach tych linii leżą - według orzeczenia Sądu Powiatowego - grunty mieszkańców wsi K. N. Linia zaś przebiegająca punktami D3, D2 i 5 jest granicą pomiędzy ewentualnymi gruntami mieszkańców wsi K. N. i gruntami Skarbu Państwa, graniczącymi z nimi od strony południowo-zachodniej. Nie stanowi ona natomiast granicy pomiędzy gruntami mieszkańców wsi K. N. a gruntami K. D.Jakkolwiek Sąd Powiatowy przeprowadził ten proces o własność nieruchomości w niewłaściwym trybie, to jednak powinien był zgodnie z art. 4 k.p.n. przestrzegać i w tym postępowaniu podstawowych zasad procesu cywilnego, a w szczególności dążyć do wykrycia prawdy obiektywnej poprzez wszechstronne wyjaśnienie wszystkich punktów spornych i okoliczności istotnych dla ustalenia rzeczywistego stanu rzeczy i wydania orzeczenia odpowiadającego faktom istniejącym obiektywnie.Sąd Powiatowy jednak wbrew tym zasadom i z naruszeniem przepisów art. 218 § 1, 223 § 2 i 326 k.p.c. nie wyjaśnił ani stanu prawnego, ani stanu faktycznego sprawy i z naruszeniem przepisu art. 242 § 1 k.p.c. ustalił, że sporny grunt należy do mieszkańców wsi K. N., opierając się przy tym wyłącznie na wyjaśnieniach mierniczego G., złożonych przez niego odnośnie planów wspólnych gruntów we wsi K. N. i K. D. z lat 1884, 1891 i 1931, mimo że plany te stanowią tylko jeden ze środków dowodowych, które Sąd powinien był rozważyć w powiązaniu z innymi dowodami. Ponadto z naruszeniem przepisu art. 238 § 2 k.p.c. Sąd niesłusznie oparł się również na przyznaniu przez pełnomocników mieszkańców wsi K. D. do protokołu rozprawy z dnia 12.XI.1957, że: "w r. 1931 K. D. posiadały tyle, ile jest uwidocznione na planie poscaleniowym", mimo że przyznanie to było niewyraźne i wymagało wyjaśnienia. Budzi ono wątpliwości, co pełnomocnicy ci mieli na myśli składając tak lakoniczne oświadczenia.Z naruszeniem zaś art. 223 § 2 i 218 § 1 k.p.c. Sąd Powiatowy oddalił wniosek pełnomocników wsi K. D. o przeprowadzenie dowodu ze świadków dla wykazania, że mieszkańcy wsi K. D. posiadali grunt objęty punktami 30, 31, 32, 7, 8, A 30 już od 1913 r., i że posiadają go nadal.Przez oddalenie tego wniosku Sąd Powiatowy uniemożliwił mieszkańcom wsi K. D. wykazanie, że nabyli oni własność tego gruntu przez zasiedzenie na mocy art. 2262 K.C.N., co w konsekwencji ustalenia, że mieszkańcy wsi K. D. są właścicielami tego gruntu (30, 31, 32, 7, 8, A 30) prowadziłoby do ustalenia, że z mocy art. 7 ust. 1 ustawy wodnej z dnia 19.IX.1922 r. nabyli oni również własność dalszej powierzchni spornego gruntu, określonej punktami A, D3, D2, D1, 5 CB, 8, A.Cały obszar bowiem, oznaczony punktami 5, 6, 7, 8, A, 9, 10, D5, D4, D3, D2, D1, 5, w skład którego wchodzi również sporny grunt, stanowi przymulisko, co zostało potwierdzone opinią Centralnego Urzędu Gospodarki Wodnej z dnia 12.IX.1953 r. - nr NO 030/8/63, która w odpisie została załączona do rewizji nadzwyczajnej.Jako przymulisko zaś obszar ten na mocy art. 7 ust. 1 ustawy wodnej z dnia 19.IX.1922 r. przypada na rzecz właścicieli gruntów nadbrzeżnych.Te wszystkie okoliczności powinien był rozważyć i wyjaśnić Sąd Powiatowy, mimo iż rozpoznawał sprawę w trybie postępowania o rozgraniczenie nieruchomości. Zgodnie bowiem z przepisami art. 6 dekretu z dnia 13.IX.1946 r. oraz art. 41 prawa rzeczowego rozgraniczenia nieruchomości dokonuje się przede wszystkim na podstawie ustalonego stanu prawnego (por. OSN - 4 CR 550/58). Ustalenie granic nieruchomości powinno zatem nastąpić przede wszystkim w oparciu na prawie własności. Dopiero gdy stwierdzenie stanu prawnego jest niemożliwe, granice ustala się według ostatniego spokojnego posiadania. A gdy i tego nie da się ustalić, Sąd powinien ustalić granice nieruchomości przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności. Okoliczności te powinny być jednak zebranie pod kątem widzenia celu społeczno-gospodarczego, jakiemu ma służyć dane rozgraniczenie oraz zasad współżycia społecznego.Skoro Sąd Powiatowy, jak i Sąd Wojewódzki uchyliły się od wszechstronnego rozważenia i wyjaśnienia omówionych wyżej okoliczności, zaskarżone orzeczenie wraz z orzeczeniem Sądu Powiatowego zostało powzięte z pogwałceniem istotnych przepisów prawa, wyżej przytoczonych.Niezależnie od tego, orzeczenia te naruszają interes Państwa Ludowego przez nieuzasadnione i sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym pozbawienia znacznej liczby rolników wsi K. D. pastwisk, niezbędnych do prowadzenia przez nich racjonalnej gospodarki rolnej i hodowlanej na posiadanych gruntach ornych, zwłaszcza jeżeli się weźmie pod uwagę, że wieś K. D. obejmuje około 25 gospodarstw chłopskich, a wieś K. N. - tylko 13, i że przy prawidłowym rozstrzygnięciu sprawy ogół rolników wsi K. N. otrzyma pastwisko objęte punktami A, 9, LO, D5, D4, D3.Z tych przyczyn, mimo że rewizja nadzwyczajna wpłynęła po upływie 6-miesięcznego terminu, należało orzeczenie obu Sądów z mocy art. 384 w związku z art. art. 396-398 k.p.c. uchylić.