III CO 49/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa-Powiatowej Rady Narodowej w T. o przejęcie na własność Skarbu Państwa nieruchomości Alojzego T., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 12 października 1965 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy-Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 15-22 i 29 maja 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1."Jaka jest kompetencja sądu co do stwierdzenia istnienia warunków, przewidzianych w ustawie z 28 czerwca 1962 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 166) o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w zagospodarowanie lub na własność Państwa, do przejęcia nieruchomości na własność Państwa, a w szczególności, czy sąd ma prawo i obowiązek kontroli prawidłowości ustaleń władzy administracyjnej co do składników (opisu) i szacowania przejmowanego gospodarstwa oraz decyzji tej władzy o konieczności przejęcia budynków (art. 31 pkt 3), a jeśli tak, to czy może uzupełnić to w postępowaniu sądowym (np. zasięgając opinii biegłych)?"2."Czy niezałatwienie wniosku dłużnika o przejęcie na zagospodarowanie nieruchomości ma wpływ na orzeczenie sądu o przejęciu nieruchomości na własność Państwa?"udzielił następującej odpowiedzi:Sąd, rozpoznając wniosek o przejęcie nieruchomości rolnej na rzecz Państwa w trybie ustawy z dnia 28 VI 1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w zagospodarowanie lub na własność Skarbu Państwa oraz o zaopatrzeniu emerytalnym właścicieli tych nieruchomości i ich rodzin (Dz. U. Nr 38, poz. 166), ustala samodzielnie, czy zachodzą warunki do przejęcia nieruchomości rolnej przewidziane w art. 51 powołanej ustawy.Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 28.VI.1962 r. o przejmowaniu niektórych nieruchomości rolnych w zagospodarowanie lub na własność Państwa oraz o zaopatrzeniu emerytalnym właścicieli tych nieruchomości i ich rodzin (Dz. U. Nr 38, poz. 166) stanowi pewnego rodzaju kontynuację ustawy z dnia 21.XII.1958 r. o szczególnym trybie ścigania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli wobec Państwa (Dz. U. Nr 77, poz. 398), zmienionej w dużym stopniu przez przepis art. 40 ustawy z dnia 28.VI.1962 r. Powołana ustawa z czerwca 1962 r. wprowadza jednak jakościowo nowy tryb przekazywania państwu gruntu do przejściowego zagospodarowania lub na własność oraz przymusowego przejęcia nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności po uprzednim ich scaleniu.Już na tle stosowania ustawy z dnia 21.XII.1958 r. nasunęła się w orzecznictwie wątpliwość, jaki jest zakres kognicji sądu w zakresie orzekania o przejęciu nieruchomości na własność Państwa. Rozważając to zagadnienie, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29.IX.1964 r. (III CO 24/64) wyjaśnił, że wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa w trybie ustawy z dnia 21.XII.1958 r. nie jest przedwczesny, mimo że wszczęte uprzednio postępowanie egzekucyjne z tej nieruchomości w celu ściągnięcia należności Państwa nie zostało zakończone, lecz zostało zawieszone na wniosek Skarbu Państwa. W takim wypadku sąd, rozpoznając wniosek o przejęcie nieruchomości na własność Państwa, ustala samodzielnie, czy egzekucją z nieruchomości nie rokowałoby ściągnięcie należności Państwa.W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił między innymi, że już sam fakt, iż art. 3 ust. 3 powołanej ustawy z 21.XII.1958 r. wyraźnie powierza sądowi stwierdzenie, czy zachodzą warunki wymienione w ustępie 1, i nakazuje przeprowadzenie rozprawy w tym przedmiocie - wyłącza możliwość przyjęcia poglądu, jakoby sam wniosek łącznie z uchwałą prezydium rady narodowej (art. 3 ust. 2) przesądził pozytywnie o istnieniu warunków z ustępu 1 art. 3 i wyłączał ten przedmiot spod kognicji Sądu.Jeśli więc na tle ustawy z dnia 21.XII.1958 r. - według której na podstawie uchwały prezydium rady narodowej wydział finansowy przesyła już do sądu tytuł wykonawczy z wnioskiem o udzielenie temu tytułowi sądowej klauzuli wykonalności i o wydanie przez sąd postanowienia o przejęciu nieruchomości na własność Państwa - sąd jest uprawniony do samodzielnego ustalenia, czy zachodzą warunki z ust. 1 art. 3 do przyjęcia, to a fortiori stanowisko to należy odnieść do przepisów ustawy z dnia 28.VI.1962 r.Według bowiem art. 33 ustawy z 28.VI.1962 r. organ finansowy w wykonaniu uchwały prezydium powiatowej rady narodowej zgłasza do sądu jedynie wniosek o wydanie postanowienia. Wniosek ten jest podstawą do wszczęcia postępowania sądowego, które toczy się w trybie postępowania nieprocesowego. Skoro zaś istotą postępowania nieprocesowego jest wyjaśnienie okoliczności sprawy przez poszukiwanie z urzędu faktów i dowodów oraz skoro ustawa z dnia 28.VI.1962 r. nie ogranicza kognicji sądu w zakresie samodzielnego badania, czy zachodzą warunki do przejęcia nieruchomości, lecz przeciwnie, stanowi, że "po stwierdzeniu, iż zaległości objęte wykazem należności scalonych są ostatecznie ustalone oraz że zachodzą przewidziane w ustawie warunki do przejęcia nieruchomości na własność Państwa, sąd wydaje postanowienie o przejęciu na własność Państwa całości lub części nieruchomości", uznać należy samodzielne prawo sądu do ustalenia, czy zachodzą warunki do przejęcia z art. 31 powołanej ustawy.W świetle zaś tego przepisu sąd jest uprawniony do zbadania przede wszystkim kwestii wstępnej, czy zgłoszony został wniosek przez właściciela nieruchomości rolnej o przejęcie jej w zagospodarowanie lub na własność Państwa. Jeżeli się okazało, że wniosek taki został złożony, to postępowanie sądowe musiałoby ulec zawieszeniu do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia tych kwestii w drodze postępowania administracyjnego (art. 31 pkt 1 i 2). Do sądu orzekającego o przejęciu nieruchomości należy również dokonanie samodzielnych ustaleń, czy zachodzą warunki z pkt 3 art. 31, do przejęcia całości gruntów i ewentualnie również budynków.Z wyżej przytoczonych założeń wychodząc należało więc na postawione pytanie dać odpowiedź jak w sentencji uchwały.