II CZ 95/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia M. Grudziński. Sędziowie: B. Łubkowski, K. Lipiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Agnieszki W. i Gertrudy K. o zniesienie współwłasności i dział spadku, wskutek zażalenia wnioskodawców na postanowienie Sądu Powiatowego w Raciborzu z dnia 23 października 1962 r., zażalenie oddalił.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy wystąpili o zniesienie współwłasności nieruchomości pomiędzy Franciszkiem B. i jego córkami jako spadkobiercami matki oraz o dział spadku po Florentynie B. We wniosku wskazali zgodnie sposób podziału. W toku postępowania wnioskodawcy zawarli ugodę, w której dokonali umownego zniesienia współwłasności i działu spadku, a Sąd Powiatowy z mocy art. 30 k.p.n. umorzył postępowanie.Sąd Powiatowy ustalił wpis od zniesienia współwłasności na kwotę 430,60 zł i od działu spadku na 105,30 zł, stosując art. 70 zdanie drugie p. o k.s. (1/5 wpisu) i art. 81 ust. 2 p. o k.s. (1/10 wpisu). Wnioskodawcy uiścili ustalone wpisy, a następnie wnieśli o zwrot połowy wpisu, powołując się w tym względzie na przepis art. 34 p. o k.s. w związku z zawarciem ugody.Sąd Powiatowy wniosek ten oddalił wychodząc z założenia, że art. 34 p. o k.s. nie może mieć zastosowania w wypadkach, gdy pobrano wpis obniżony ze względu na zgodne wskazanie sposobu podziału (art. 70 i art. 81 ust. 2 p. o k.s.).Sąd Wojewódzki, rozpoznając zażalenie wnioskodawców na odmowę zwrotu połowy wpisu, przedstawił Sądowi Najwyższemu trybie art. 388 § 1 i 394 § 3 k.p.c. następujące zagadnienie:"Czy pobranie wpisu na podstawie art. 81 ust. 2 bądź art. 70 p. o k.s. wyklucza stosowanie art. 34 p. o k.s. w razie zawarcia ugody przez uczestników w postępowaniu niespornym o dział spadku i zniesienie współwłasności?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Jak słusznie sugeruje Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu zagadnienia, tekst art. 34 p. o k.s., umieszczonego w dziale zatytułowanym "Przepisy wspólne", nie daje podstaw do ograniczenia jego stosowania zależnie od wysokości pobranego wpisu lub od tego, na podstawie jakiego przepisu szczególnego wpis został pobrany. Stwierdzenie powyższe nie wystarcza jednak do rozstrzygnięcia zażalenia. Konieczne jest bowiem przede wszystkim wyjaśnienie, jaki wpis powinien być pobrany w wypadku, gdy w sprawie o zniesienie współwłasności lub o dział spadku wniosek zawiera zgodne wskazanie przez wszystkich współwłaścicieli lub spadkobierców sposobu podziału (art. 63 ust. 2, 70 zd. drugie i 81 ust. 2 p. o k.s.), a następnie w toku postępowania uczestnicy, rezygnując z wydania przez sąd postanowienia o podziale, zawierają w postaci ugody sądowej umowę działową.Wiąże się to z rozstrzyganym już przez Sąd Najwyższy zagadnieniem, czy w postępowaniu sądowym o dział spadku (a odpowiednio też - o zniesienie współwłasności), ze względu na treść art. 146 i 147 post. spadkowego (art. 35 post. z zakresu prawa rzeczowego), w ogóle dopuszczalne jest zawarcie ugody. Rozstrzygając to pytanie pozytywnie w uchwale z dnia 30 kwietnia 1963 r. III CO 12/63, Sąd Najwyższy jednocześnie wyjaśnił, co następuje:"Zgodne oświadczenie spadkobierców przewidziane w art. 147 post. spadk. jest »procesowym« oświadczeniem spadkobierców skierowanym do sądu (a nie do siebie wzajemnie - art. 40 p.o.p.c.) i zawierającym zgodny wniosek o wydanie przez sąd określonej treści postanowienia działowego. W wyniku takiego zgodnego oświadczenia, jeżeli proponowany sposób podziału nie nasuwa zastrzeżeń, o jakich mowa w art. 147 post. spadk., sąd wydaje postanowienie o dziale spadku w myśl zgodnego wniosku spadkobierców.Jeżeli natomiast spadkobiercy pragną dokonać działu spadku przez zawarcie umowy (art. 62 prawa spadkowego), mogą wtedy także po wszczęciu postępowania sądowego o dział spadku i także w postaci ugody sądowej zawrzeć umowę o dział spadku. Doprowadza to (pod warunkiem ważności umowy) do umorzenia postępowania o dział spadku, jako już bezprzedmiotowego. Wtedy jednak nie ma miejsca "zgodne oświadczenie wszystkich spadkobierców" w rozumieniu art. 147 post. spadk. ani "zgodne przeprowadzenie podziału", do którego sąd ma nakłaniać uczestników w myśl art. 146 post. spadk. Oba bowiem wspomniane przepisy mają na względzie doprowadzenie do wydania przez sąd merytorycznego orzeczenia zgodnego z wnioskami uczestników, a nie nakłonienie uczestników do działu umownego."Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela streszczone wyżej poglądy wypowiedziane w sprawie III CO 12/63. Oczywiście, zupełnie podobna sytuacja zachodzi w sprawach o zniesienie współwłasności (art. 33 i 35 post. rzecz.).Ustanawiając w art. 63 ust. 2 zd. drugie, art. 70 zd. drugie i art. 81 ust. 2 p. o k.s. szczególny obniżony wpis dla wypadków, gdy już we wniosku zgodnie wskazano postulowany sposób podziału, ustawodawca nawiązywał - rzecz jasna - do sytuacji unormowanych w art. 35 post. rzecz, i w art. 147 post. spadk. Chodzi więc o te wypadki, gdy wnioskodawcy zmierzają do uzyskania zniesienia współwłasności lub działu spadku w sposób między sobą uzgodniony nie w drodze umowy, lecz przez orzeczenie sądowe. Trzeba zwrócić uwagę na to, że wszczynanie postępowania sądowego z tym z góry istniejącym zamiarem, żeby w jego toku zawrzeć umowę o dział i w ten sposób uczynić to postępowanie sądowe bezprzedmiotowym, jest bądź jawnie nielogiczne (ugoda jest wynikiem likwidacji sprzeczności, a gdy ich nie ma - jest zbędna), bądź też może być obliczone tylko na obejście przepisów prawa, skoro do zawarcia umowy o dział spadku nie trzeba wszczynać postępowania sądowego, bo można ją zawrzeć przed notariuszem.Gdy w toku postępowania o zniesienie współwłasności lub dział spadku wnioskodawcy zawierają umowę o podziale (poza sądem lub w postaci ugody), a w chwili wszczęcia postępowania wszyscy wskazywali zgodnie sposób podziału, należy uznać, że zmieniają żądanie. Jak to bowiem wyjaśniono, zgodne wskazanie sposobu podziału, o którym mowa w art. 63 ust. 2 zd. drugie, art. 70 zd. drugie i art. 81 ust. 2 p. o k.s., oznacza żądanie wydania przez sąd orzeczenia o podziale, natomiast zawarcie umowy o podziale zawiera implicite cofnięcie wniosku o wydanie przez sąd orzeczenia merytorycznego. Obniżony wpis, przewidziany we wskazanych wyżej przepisach, wprowadzony został dla popierania działów sądowych na zgodny wniosek. Nie mogło być jednak intencją ustawodawcy wprowadzenie jeszcze dalej idących ulg w opłatach sądowych dla wypadku, gdy wnioskodawcy wszczynają postępowanie sądowe tylko w tym celu, by w tym postępowaniu zawrzeć fikcyjną ugodę. Kwestia stosunku ustawodawcy do umów działowych znajduje wyraz w przepisach o opłatach notarialnych, bo - rzecz jasna - akt notarialny, a nie rzekoma ugoda sądowa (logicznie zbędna i fikcyjna, gdy już w chwili wystąpienia do sądu nie istniał żaden spór o sposób podziału) jest właściwą formą zawierania umów działowych.Z chwilą gdy stanowiący podstawę do pobrania obniżonego wpisu zgodny wniosek o podział stał się nieaktualny (a tak dzieje się m. in., gdy zawiera się ugodę), sąd powinien postąpić w myśl art. 14 p. o k.s. i wymierzyć wpis normalny (art. 63 ust. 2 zd. pierwsze, art. 70 zd. pierwsze i art. 81 ust. 1 p. o k.s.), ściągając różnicę; dopiero teraz, jeżeli wskutek zawarcia ugody nastąpi umorzenie postępowania, połowa wpisu podlega zwrotowi w myśl art. 34 p. o k.s.W sprawie niniejszej Sąd Powiatowy, ustalając wpis już po zawarciu ugody, postąpił błędnie stosując wpis ulgowy, gdyż pierwotny zgodny wniosek o wydanie przez Sąd orzeczenia o określonej treści stał się bezprzedmiotowy i nie było już podstaw do zastosowania art. 70 zd. drugie oraz art. 81 ust. 2 p. o k.s. Wpis powinien zatem wynieść 1/2 wpisu od wartości przedmiotu zniesienia współwłasności (40.000 zł) - 1.076,50 zł oraz 1/5 wpisu od wartości działu spadku (20.000 zł) - 210,60 zł. Razem wynosi to 1.287 zł, z czego połowa podlegałaby zwrotowi (art. 34 p. o k.s.). W ostatecznym efekcie wnioskodawcy powinni zapłacić 643,50 zł wpisu, gdy tymczasem zapłacili 535,90 zł. Dlatego zażalenie podlega oddaleniu (art. 383 i 394 § 3 k.p.c.).Brakujący wpis Sąd Powiatowy ściągnie w trybie art. 8 i 17 p. o k.s.