IV CR 819/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Tyszka, F. Szczepański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wawrzyńca P. o zniesienie współwłasności i o dział spadku, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu Ośrodek w Kaliszu z dnia 15 maja 1960 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Kaliszu z dnia 26 listopada 1959 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMałżonkowie Wawrzyniec i Jadwiga P. byli współwłaścicielami otrzymanej z reformy rolnej nieruchomości rolnej o powierzchni 7,0271 ha, położonej w W. w odległości ½ km od granic miasta K.Jadwiga P. zmarła w dniu 10.IV.1952 r. i jako spadkobierców oprócz męża pozostawiła sześcioro dzieci.Sąd Powiatowy dokonał podziału majątku wspólnego oraz spadku po Jadwidze P. w ten sposób, że z nieruchomości rolnej wydzielił część parcel budowlanych o obszarze od 0,3605 ha do 0,6064 ha i przyznał na własność każdemu z dzieci jedną z tych parcel, pozostałą zaś działkę o obszarze 4,2933 ha przyznał na własność Wawrzyńcowi P. Jednocześnie Sąd Powiatowy przyznał na rzecz niektórych uczestników działu stosunkowo niewielkie wyrównanie pieniężne.Sąd Wojewódzki nie uwzględnił rewizji Józefa-Adama P., w której ten zarzucił, że Sąd Wojewódzki uchybił art. 152 § 3 i 162 post. spadk., gdyż sprzecznie z interesem społeczno-gospodarczym, dokonując podziału nieruchomości wspólnej, zlikwidował należycie prowadzone przez skarżącego gospodarstwo rolne.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia i postanowienia działowego Sądu Powiatowego oraz przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzucił, że zaskarżone orzeczenia zostały wydane z pogwałceniem art. 152 post. spadk. i wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku z dnia 27 lutego 1960 r. oraz art. 218 § 1 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby Cywilnej, ustalając w uchwale z dnia 27 lutego 1960 r. 1 CO 34/59 (OSN 1960 poz. 31) wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów art. 60 pr. spadk. oraz art. 152 i 162 post. spadk. w sprawach o dział spadku obejmującego nieruchomość rolną, wskazał obowiązujące w obecnym okresie rozwoju naszej gospodarki zasady oraz kryteria, którymi Sąd w tych sprawach powinien się kierować przy ocenie, czy i w jakich sytuacjach faktycznych oraz w jakim zakresie podział w naturze gospodarstwa rolnego jest dopuszczalny. W świetle tych wytycznych interes Państwa wymaga w obecnym okresie przeciwdziałania temu, by likwidować i rozdrabniać istniejące gospodarstwa rolne.Dlatego trafny jest zarzut skarżącego, że zarówno Sąd Powiatowy, który orzekł podział w naturze nieruchomości rolnej, jak i Sąd Wojewódzki, który zatwierdził postanowienie działowe, naruszyły wymienione wyżej zasady stosowania art. 152 § 3 post. spadk.Sąd Powiatowy i Sąd Wojewódzki, wydzielając z nieruchomości rolnej część parcel budowlanych, błędnie uznały, że wydzielenie to nie narusza interesu społeczno-gospodarczego, dlatego że podział taki jest zgodny z planami zabudowy miasta K. Sądy te przeoczyły, że podlegająca działowi nieruchomość jest nieruchomością rolną i że interes Państwa polegający na zwiększeniu w obecnym okresie produkcji rolnej nie pozwala na zlikwidowanie gospodarstw rolnych, a zwłaszcza takich, w których dzięki wprowadzeniu już pewnego postępu technicznego zwiększono intensywność produkcji rolnej. Dlatego też okoliczność, że w przyszłości nieruchomość rolna znajdzie się w granicach miasta i będzie objęta jego planem zabudowy, nie usprawiedliwia przedwczesnego a jednocześnie uniemożliwiającego prowadzenie należytej gospodarki rolnej podziału nieruchomości.Sąd Powiatowy powinien był zatem ustalić przede wszystkim, czy ze względu na położenie i dochodowość nieruchomości możliwe jest i jednocześnie o ile zmniejszenie ustalonego w wytycznych Sądu Najwyższego minimum obszaru, przy czym powinien rozważyć (ze względu na zarzuty Józefa Adama P.), czy stosunkowo wysoki poziom gospodarstwa nie jest wynikiem indywidualnej zapobiegliwości Józefa Adama P. i czy z tej przyczyny nawet częściowe zmniejszenie uprawianego przez niego areału nie odbije się nadmiernie na dochodowości gospodarstwa i nie przekreśli jego dotychczasowych osiągnięć.Pogląd Sądu Powiatowego, że przydzielone Wawrzyńcowi P. działki tworzą samodzielne rentowne gospodarstwa, nie znajduje uzasadnienia w treści zebranego w sprawie materiału. W szczególności biegli w swych opiniach nie zajmowali się kwestią żywotności projektowanych działek, uzależniając ich obszar jedynie od wysokości udziału uczestnika, któremu daną działkę przeznaczali. Doświadczenie życiowe natomiast wydaje się wskazywać na to, że nie można prowadzić intensywnej gospodarki rolnej, a nawet ogrodniczej na działce częściowo zabudowanej o obszarze 0,6064 ha oraz na odległej od niej jednej mordze i 25 prętach gruntu ornego.Trafny jest też zarzut skarżącego, że Sąd Powiatowy nie rozważył, że warunkiem przydzielenia - w myśl wytycznych S.N. (ust. IV) - działki budowlanej jest to, by ubiegający się o nią był związany z daną miejscowością lub był zatrudniony w pobliskim zakładzie pracy.W istniejącym stanie faktycznym sprawy usprawiedliwione jest jedynie wydzielenie działki budowlanej Reginie B., a to wobec tego, że od dłuższego czasu posiada ona część nieruchomości i korzysta z tej części, na której zbudowała dla siebie domek jednorodzinny. Sąd Powiatowy, mając na uwadze obszar gospodarstwa, powinien jedynie określić rozmiar tej wydzielonej dla niej działki.Zarzuty skarżącego dotyczące kwalifikacji Wawrzyńca P. i jego syna Józefa Adama P. będą aktualne wówczas, gdy nieruchomość działowa nie da się podzielić na dwa lub więcej żywotne gospodarstwa. W tym wypadku bowiem, zgodnie z art. 162 post. spadk., Sąd powinien rozważyć, który z nich daje większą gwarancję zapewnienia należytej produktywności gospodarstwa, biorąc ponadto pod uwagę również inne okoliczności kwalifikujące uczestnika do przyznania mu majątku spadkowego (art. 162 § 2 post. spadk.).Słuszny jest również zarzut skarżącego kwestionujący oszacowanie gruntu.Sąd Powiatowy, określając wartość 1 ha gruntu ornego na 80.000 zł, oparł się na opinii biegłego inż. F. Biegły ten uzasadnił tak wysokie oszacowanie bliskością wielkiego miasta i popytem na działki budowlane, lecz na usprawiedliwienie swej opinii nie powołał ani jednej transakcji. Dlatego też obowiązkiem Sądu Powiatowego było dopuszczenie dowodu z zeznań wskazanych przez Józefa Adama P. dwóch świadków, którzy mieli stwierdzić, jak kształtują się ostatnio ceny gruntów położonych w sąsiedztwie dzielonej nieruchomości. Wartość nieruchomości bowiem należy opierać na rzeczywistych i aktualnych w danym okresie cenach, przy czym oszacowanie według ceny, jaką osiągnęłoby się przy sprzedaży działek budowlanych, powinno wchodzić w rachubę wtedy, gdy taką lub takie działki wydziela się z nieruchomości.Sąd Najwyższy zwraca ponadto uwagę na to, że z mocy art. 151 § 2 post. spadk., po zapadnięciu prawomocnego postanowienia działowego, uczestnik postępowania nie może już dochodzić roszczeń przewidzianych w § 1 tego artykułu, chociażby nie były one zgłoszone w postępowaniu działowym. Konsekwencją tego przepisu jest to, że uczestników można odesłać co do roszczeń z art. 151 § 1 post. spadk. na drogę postępowania spornego tylko w toku postępowania działowego oraz że przed zakończeniem takiego postępowania spornego nie można wydać postanowienia działowego. Z tej właśnie przyczyny odesłanie na drogę postępowania spornego powinno nastąpić wtedy, gdy zachodzi rzeczywista potrzeba takiego odesłania, tj. gdy rozpoznanie sprawy w postępowaniu spornym zapewnia szybsze i łatwiejsze rozstrzygnięcie spornego roszczenia. Sąd, decydując się na takie odesłanie w postanowieniu odsyłającym, powinien wymienić uczestników, których odesłał na drogę postępowania spornego, oznaczyć dokładnie roszczenia, które mają być rozpoznane, oraz zakreślić termin do wytoczenia powództwa.Odesłanie zatem przez Sąd Powiatowy Wawrzyńca P. na drogę postępowania spornego dla dochodzenia roszczenia z tytułu pożytków nastąpiło z pogwałceniem art. 151 post. spadk.Z powyższych zasad, skoro prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego, obydwa zaskarżone orzeczenia należało uchylić i sprawę z mocy art. 384 i 398 w związku z art. 4 k.p.n. przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy rozważy również okoliczności oraz dowody powołane i przedstawione przez uczestników postępowania na rozprawie rewizyjnej przed Sądem Najwyższym, a zwłaszcza okoliczność, że wnioskodawca Wawrzyniec P. wyzbył się części wydzielonej mu w postępowaniu działowym schedy, jak również weźmie pod uwagę cenę uzyskaną ze sprzedaży działek.