I CR 693/57

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu 1 lutego 1958 r. sprawy z powództwa Leona L. przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z 13 kwietnia 1957 r. II.C. 313/57, uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o przyznaniu kosztów postępowania rewizyjnego. Rewizję pozwanego oddala.Uzasadnienie faktyczneW powództwie zgłoszonym 4 lutego 1957 r. powód domagał się zasądzenia od Skarbu Państwa:1)46.750 zł tytułem renty zaległej od 9 września 1946 r. do 1 lutego 1957 r. z 8% od dnia pozwu;2)renty miesięcznej po 665 zł od 1 lutego 1957 r. dożywotnio;3)12.000 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę moralną i cierpienia fizyczne oraz kosztów procesu, wyjaśniając, że 29 czerwca 1946 r. został postrzelony podczas jazdy samochodem przez wartownika O.R.M.O., Stanisława Z., wskutek czego utracił lewą górną kończynę do połowy ramienia.Ponieważ w dacie wypadku powód był czeladnikiem krawieckim, a w następstwie wypadku utracił możność wykonywania wyuczonego zawodu - Skarb Państwa na podstawie przepisów ustawy z 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. z 1956 r. Nr 54, poz. 243) winien mu wynagrodzić szkody skonkretyzowane w konkluzji pozwu. Wyjaśnił ponadto, że przeciwko Stanisławowi Z. toczyło się postępowanie karne, umorzone 22 kwietnia 1947 r. z mocy ustawy o amnestii z 22 lutego 1947 r. (Dz. U. z 1947 r. Nr 20, poz. 78), oraz że w 1946 r. wystąpił do b. Sądu Okręgowego w W. z pozwem przeciwko Skarbowi Państwa i Stanisławowi Z. o rentę powództwo to jednak w stosunku do Skarbu Państwa zostało oddalone wyrokiem z 31 marca 1952 r. z tego powodu, że Skarb Państwa według stanu prawnego z daty wyrokowania nie odpowiadał majątkowo za ujemne skutki działalności jego organów, występujących w charakterze władzy. Powództwo w stosunku do Stanisława Z. zostało uwzględnione, wobec jednak braku majątku u dłużnika powód nie mógł wyegzekwować zasądzonej mu renty po 375 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki wyrokiem z 13 kwietnia 1957 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda po 665 zł renty miesięcznej z 8% od każdej uchybionej raty począwszy od 28 listopada 1956 r., a nadto 6.000 zł z 8% od 4 lutego 1957 r. tytułem zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną. W pozostałej części powództwo oddalił.W oparciu o złożone przez powoda dokumenty oraz akta Sąd Wojewódzki ustalił, że wypadek spowodował 29 czerwca 1946 r. funkcjonariusz O.R.M.O., Stanisław Z., strzelając z karabinu w kierunku przejeżdżającego samochodu ciężarowego, na którym jechał między innymi powód. Ormowiec strzelał do jadących samochodem bez uprzedzenia i wbrew rozkazowi komendanta posterunku, który zalecił przy zatrzymywaniu samochodów oddawanie strzałów jedynie w kierunku opon samochodowych. Zachowanie się Stanisława Z. było niezgodne z obowiązującą go instrukcją komendanta. Wskutek postrzału powód utracił lewą rękę, którą mu amputowano, a tym samym utracił możność wykonywania swego zawodu - krawca. W tym stanie Sąd uznał roszczenie powoda w świetle przepisów ustawy z 15 listopada 1956 r. co do zasady za usprawiedliwione. Zdaniem Sądu, nietrafny jest zarzut przedawnienia roszczenia, bieg bowiem przedawnienia został przerwany przez zgłoszenie 9 września 1946 r. procesu przeciwko Skarbowi Państwa. Proces ten toczył się z udziałem Skarbu Państwa od 31 marca 1952 r. i w tym czasie przedawnienie nie biegło. Od ukończenia tej sprawy do dnia wejścia w życie ustawy z 15 listopada 1956 r. nie upłynął dziesięcioletni okres przedawnienia, przewidziany w art. 6 ust. 2 ustawy. Niemniej renta za okres od 31 marca 1952 r. nie mogła być powodowi przyznana, a to wobec powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku z 31 marca 1952 r., oddalającego jego powództwo przeciwko Skarbowi Państwa. Nadto zdaniem Sądu Wojewódzkiego ustawa z 15 listopada 1956 r. nie ma mocy wstecznej, wobec czego za okres przed wejściem w życie ustawy renta powodowi nie należy się.Skoro powód jako krawiec mógł zarobić 2.200 zł miesięcznie, a z pracy, którą obecnie pełni uzyskuje 1.535 zł miesięcznie, szkoda, jaką poniósł wskutek wypadku, wyraża się kwotą 665 zł miesięcznie. Wysokość zasądzonego zadośćuczynienia określił Sąd uwzględniając dotkliwość i rozmiar poniesionej przez powoda krzywdy oraz nasilenie cierpień, niewątpliwie znacznych.Powyższy wyrok zaskarżyły obie strony. Pozwany wnosi o uchylenie lub zmianę wyroku w części zasądzonej i oddalenie w całości powództwa z uwzględnieniem kosztów postępowania rewizyjnego, natomiast powód skarży wyrok w części oddalającej powództwo i wnosi o jego zmianę w kierunku całkowitego uwzględnienia powództwa z zasądzeniem kosztów procesu za II instancję.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Co do rewizji pozwanego. Najdalej idącym jest podtrzymany w rewizji zarzut przedawnienia roszczenia oparty na poglądzie, że przedawnienie z art. 6 ust. 2 ustawy z 15 listopada 1956 r. jest przedawnieniem szczególnym, do którego nie mogą mieć zastosowania przepisy ogólne o przerwie i zawieszeniu biegu przedawnienia, a intencją art. 6 tej ustawy jest objęcie roszczeń powstałych nie dawniej niż 10 lub 3 lata wstecz bez względu na bieg terminu przedawnienia. Stanowisko skarżącego nie może być uznane za trafne, nie znajduje ono bowiem usprawiedliwienia w treści art. 6 cytowanej ustawy.Ustawa z 15 listopada 1956 r. regulując zasady odpowiedzialności państwa za szkody wyrządzone obywatelom przez funkcjonariuszy państwowych i tryb ich dochodzenia, rozszerzyła, jak wiadomo, zakres tej odpowiedzialności, obejmując nią, odmiennie od dotychczasowego stanu prawnego, również szkody zawinione przez pracowników organów władzy i administracji państwowej, działających jako aparat przymusu.W szczególności, o ile chodzi o tę ostatnią kategorię roszczeń, które według dotychczasowych przepisów nie korzystały z ochrony prawnej, ustawodawca, kierując się niewątpliwie zasadami współżycia społecznego, nakazującymi korygowanie przepisów dawnego prawa i wyrównywanie wynikłych przy ich stosowaniu szkód w stosunku do szczególnie pokrzywdzonych obywateli, odstąpił od ogólnej zasady lex retro non agit i w art. 6 ustawy objął zakresem jej działania również stosunki powstałe przed jej wejściem w życie. Niezależnie od tego ustawodawca uznał za możliwe, w wyjątkowych przypadkach, o których mowa w art. 5 ustawy, przyznanie wynagrodzenia nawet w razie braku podstaw odpowiedzialności państwa według przepisów prawa cywilnego, które w zasadzie jest miarodajne dla oceny tej odpowiedzialności (art. 3).Występujący w powyższych przepisach moment szczególnej ochrony interesu obywateli poszkodowanych przez funkcjonariuszy państwowych przy wykonywaniu powierzonych im czynności nie może być pominięty przy rozważaniu treści art. 6 ustawy.Omawiany przepis, ustanawiając odpowiedzialność państwa również za szkody wyrządzone przed dniem wejścia w życie ustawy, uzależnia ich dochodzenie od spełnienia się dwóch przesłanek, a mianowicie:1)aby roszczenie o wynagrodzenie szkody zgłoszone zostało nie później, niż w ciągu roku od dnia wejścia w życie ustawy (ust. 1);2)aby zgłoszone roszczenie w dniu wejścia w życie ustawy nie mogło być uznane za przedawnione przy uwzględnieniu trzyletniego okresu przedawnienia, a dla roszczeń o wynagrodzenie za uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub utratę żywiciela, wynikłe ze zbrodni lub występku - przy uwzględnieniu okresu dziesięcioletniego (ust. 2).Wyraźna treść przepisu, powołująca się na instytucję przedawnienia, jednoznaczną w rozumieniu prawa cywilnego, nie daje jakichkolwiek podstaw do wysnucia wniosku, by ustawodawca zamierzał wprowadzić nowe szczególne przedawnienie, odmienne od instytucji prawnej unormowanej w art. 105 -113 popc (względnie przed 1 października 1950 r. art. 273-280 k.z.), a w szczególności, by ustalone w przytoczonych przepisach zasady dotyczące początku biegu przedawnienia lub jego przerwania miały ulec modyfikacji czy też wyłączeniu w zastosowaniu do przypadków objętych normą art. 6 ust. 2 ustawy.Gdyby intencją ustawodawcy było istotne ograniczenie odpowiedzialności państwa wyłącznie do wynagrodzenia szkód wyrządzonych obywatelom nie dawniej, niż trzy czy też dziesięć lat wstecz od daty wejścia w życie ustawy, niewątpliwie dałby temu stosowny wyraz w postanowieniach art. 6, tak jak to czynił w art. 12 w stosunku do roszczeń o odszkodowanie za niesłuszne skazanie i za oczywiście bezzasadne aresztowanie. Nadmienić należy, że sytuacja poszkodowanego w świetle przepisu art. 12 ustawy jest korzystniejsza od tej, jaka by wynikała z zastosowania przedawnień przewidzianych w art. 6 ust. 2, gdyż mające wpływ na jego uprawnienia terminy 3 i 10-letnie liczone są od daty ustania przyczyny powodującej szkodę, a mianowicie od daty uprawomocnienia się orzeczenia dającego podstawę do odszkodowania lub zwolnienia z tymczasowego aresztu.Stosownie do art. 108 popc bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym uprawniony mógł żądać zaspokojenia roszczenia. Art. 6 ustawy dotyczy szkód, za które państwo pod rządem dawnego prawa nie poniosło odpowiedzialności, w związku z czym wydawać by się mogło, że w stosunku do roszczeń z tego tytułu bieg przedawnienia nie może się rozpocząć ani też ulec przerwie, skoro roszczenia te przed wejściem w życie ustawy z 15 listopada 1956 r. nie korzystały z ochrony prawnej i nie były wymagalne. Rozumowanie podobne jest tylko pozornie trafne, zważyć bowiem należy, że ustawa wprowadzając rozszerzoną odpowiedzialność państwa również w zakresie stosunków powstałych przed jej wejściem w życie stworzyła fikcję, zakładając w ust. 2 art. 6, że roszczenia w tym przepisie określone istniały już przedtem i były wymagalne, skoro mogły się przedawnić i skoro dotrzymanie przewidzianych tam terminów przedawnień warunkowało uprawnienie poszkodowanego do dochodzenia odszkodowania. Redakcja przepisu, że roszczeń przedawnionych nie można dochodzić od państwa, nie nadaje przedawnieniu z ust. 2 art. 6 ustawy cech terminu zawitego (którego zresztą bieg również przerywa się przez zgłoszenie roszczenia do sądu - art. 114 popc), a ma tylko ten skutek, że sąd obowiązany jest z urzędu sprawdzić i ewentualnie uwzględnić upływ przedawnienia, nawet bez zarzutu strony zobowiązanej.Należy ponadto nadmienić, że przyjęcie stanowiska, jakoby zgłoszenie roszczenia do sądu przed 28 listopada 1956 r. nie miało wpływu na bieg przedawnienia o którym mowa w art. 6 ust. 2 ustawy, prowadziłoby do wniosków niemożliwych do przyjęcia. Tak np. należałoby obecnie oddalić powództwo, zgłoszone w 1955 r., do 28 listopada 1956 r. prawomocnie nie rozstrzygnięte, o ile roszczenie dotyczyłoby wynagrodzenia szkód majątkowych wyrządzonych przed 1 października 1953 r. Skoro bowiem wniesienie pozwu do Sądu nie miałoby przerywać biegu przedawnienia, podobne roszczenie, wobec tego że zdarzenie wyrządzające szkodę nastąpiło dawniej, niż trzy lata od daty wejścia w życie ustawy, musiałoby być ocenione jako przedawnione i powództwo oddalone, jakkolwiek byłoby to oczywiście sprzeczne z założeniami ustawy. Trudno natomiast byłoby znaleźć dostatecznie ważkie argumenty, które mogłyby uzasadniać, dlaczego w tym przypadku zgłoszenie powództwa miałoby przerwać bieg przedawnienia, a w innym nie.Z tych względów należy uznać, że dla oceny, czy roszczenia, o których mowa w art. 6 ust. 2 ustawy z 15 listopada 1956 r., uległy przedawnieniu - miarodajne są postanowienia art. 105-113 popc - wobec czego upada zarzut pozwanego sformułowany w punkcie III rewizji.Z tych względów rewizja pozwanego, jako nieuzasadniona, ulega oddaleniu - (art. 383 k.p.c.).Natomiast zasługuje na uwzględnienie rewizja powoda. Skarżący słusznie zarzuca, że pogląd Sądu Wojewódzkiego, jakoby ustawa z 15 listopada 1956 r. nie miała mocy wstecznej, jest błędny. W związku z czym oddalenie na tej podstawie jego roszczenia o rentę za czas od 28 listopada 1956 r. narusza art. 6 ustawy z 15 listopada 1956 r. Jak wskazano wyżej, powołana ustawa w drodze wyjątku od zasad ogólnych wyraźnie przewidziała, iż w przypadkach w art. 6 wymienionych, przepisy jej należy stosować również do stosunków, które powstały przed jej wejściem w życie i w tej dacie nie przedawnionych.Skoro nadto powyższa ustawa stworzyła nową podstawę prawną dla dochodzenia roszczeń, które w dotychczas obowiązującym prawie z ochrony nie korzystały, należy uznać, że wydany pod rządami dawnego prawa wyrok prawomocny, oddalający omawiane roszczenie, nie ma, wobec zmiany stanu prawnego, powagi rzeczy osądzonej i nie pozbawia poszkodowanego uprawnienia do ponownego dochodzenia jego roszczenia. Trafnie przeto zarzuca również skarżący, że nieuwzględnienie jego roszczenia o rentę za okres do marca 1952 r., z tego tylko powodu, że żądanie to było już oddalone prawomocnym wyrokiem z 31 marca 1952 r., narusza art. 6 ustawy i art. 367 k.p.c.Pomimo stwierdzonego naruszenia przepisów prawa materialnego i wadliwej oceny Sądu I instancji Sąd Najwyższy nie był władny - jak o to wnosił powód - zmienić zaskarżonego wyroku i orzec co do istoty sprawy, gdyż dokonane przez Sąd Wojewódzki ustalenia faktyczne nie są wystarczające dla oceny, czy wysokość renty, jakiej domaga się powód za okres do 28 listopada 1956 r., odpowiada wysokości poniesionej przez niego w tym okresie szkody.Z tych przyczyn, z rewizji powoda należało wyrok w części przez niego zaskarżony z mocy art. 384 k.p.c. uchylić i sprawę w tym zakresie przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.