I CR 1166/57

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stefana D. przeciwko Spółdzielni Wydawniczej "Książka i Wiedza" w W. o 13.125 zł po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 29 kwietnia 1957 r. zaskarżony wyrok, jak również wyrok Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy z dnia 31 stycznia 1957 r. uchylił i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 31 stycznia 1957 r. Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy oddalił powództwo Stefana D. o zasądzenie od Spółdzielni Wydawniczej "Książka i Wiedza" kwoty 13.125 zł, ustaliwszy na podstawie złożonych do akt dokumentów oraz oświadczeń stron następujący stan faktyczny:W dniu 11 marca 1956 r. strony zawarły umowę, mocą której powód zobowiązał się opracować wybór reportaży K. E. Kischa objętości około 50 arkuszy za wynagrodzeniem 17.500 zł., z tym, że 25% wynagrodzenia, tj. kwotę 4.375 zł, powód otrzymał zgodnie z umową po jej zawarciu. Zgodnie z umową pozwana spółdzielnia powinna była w terminie 12 tygodni, licząc od daty dostarczenia pracy przez powoda, wypowiedzieć się, czy pracę przyjmuje, czy też rezygnuje z jej wydania. Powód dostarczył pozwanej wykonaną pracę w dniu 8 maja 1956 r., zaś ta ostatnia pismem z dnia 12 lipca 1956 r. powiadomiła powoda, że pracy jego nie przyjmie, przy czym decyzja ta była spowodowana skreśleniem wyboru reportaży Kischa z planu wydawniczego pozwanej.Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 1957 r. Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy oddalił rewizję powoda na wymieniony na wstępie wyrok Sądu Powiatowego. Obydwa sądy stanęły na stanowisku, iż w myśl § 12 i 13 zawartej przez strony umowy wydawniczej wydawca może w terminie określonym w umowie odmówić przyjęcia dzieła i wówczas wynagrodzenie autora ogranicza się do kwoty pobranej zaliczki, co nie wyłącza wydania przez autora opracowanego dzieła na podstawie umowy zawartej z innym wydawcą. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wymienione postanowienia umowy, sporządzonej w oparciu o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1955 r. (Dz.U. Nr 32, poz. 190) w sprawie określenia wynagrodzeń oraz zasad zawierania umów o wydanie dzieł w formie książkowej, wydanego w wykonaniu prawa autorskiego, stanowią odstępstwo od przepisów kodeksu zobowiązań o "ekwiwalentności" świadczeń z umów wzajemnych.Wymienione wyżej wyroki zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 29 października 1957 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna trafnie przede wszystkim zarzuca, że sądy obu instancji rozstrzygnęły sprawę w oderwaniu od przepisów prawa autorskiego, a ściślej bez uwzględnienia przepisu art. 38 tego prawa. Zgodnie z tym przepisem wydawca może odstąpić od wydania utworu, w ciągu roku od daty dostarczenia mu utworu - jeśli prawo takie zastrzegł sobie w umowie, w każdym czasie - jeśli wydanie utworu byłoby sprzeczne z interesem Państwa Ludowego. Przepisy te stanowią istotnie - jak na to wskazuje Sąd Wojewódzki - odstępstwo od odpowiednich zasad kodeksu zobowiązań, ale tylko o tyle, że w wypadku niezawinionego przez twórcę zerwania umowy pozbawiają go prawa dochodzenia wykonania tej umowy i prawa do odszkodowania (art. 250 § 1 k.z.), nie pozbawiają go natomiast prawa do umówionego wynagrodzenia. Normy art. 38 mają oczywiście charakter przepisów bezwzględnie obowiązujących, co wynika zarówno z brzmienia, jak i z celu tego artykułu, który zmierza z jednej strony do umożliwienia wydawcy odstąpienia od umowy, jeżeli wymaga tego uzasadniony interes społeczny, z drugiej zaś - i to jest dla sprawy niniejszej istotne - do zagwarantowania twórcy wynagrodzenia za wykonaną lub umówioną pracę. W tych warunkach odmienna umowa stron, nawet gdyby jej treść znajdowała oparcie w akcie normatywnym niższego rzędu niż ustawa, nie mogłaby pozbawić powoda prawa do umówionego wynagrodzenia, jeśli wykonał on swą pracę w sposób należyty, albo jeśli - ze względu na czas odstąpienia od umowy przez wydawcę - był gotów do jej wykonania.Zresztą typowa umowa wydawnicza, stanowiąca załącznik do powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 11 czerwca 1955 r., którą strony przyjęły za wzór swej umowy, bynajmniej nie zawiera w omawianym zakresie postanowień odmiennych od art. 38 pr. autorskiego, a więc z przepisem tym nie pozostaje w sprzeczności. Odmienny pogląd strony pozwanej wynika stąd, że przy tłumaczeniu wymienionej umowy ogranicza się ona do analizy jej § 15. Istotnie to postanowienie umowy przewiduje, iż w wypadku nieprzyjęcia przez wydawcę dzieła, odmowy dokonania poprawek przez autora albo uznania przez wydawcę, że dokonane poprawki nie dają podstawy do przyjęcia dzieła, wydawca traci jedynie wypłaconą autorowi zaliczkę. Jednakże sens § 15 należy interpretować w powiązaniu z innymi postanowieniami umowy, o której mowa, a w szczególności z jej § 18, który właśnie nawiązuje do art. 38 prawa autorskiego, skoro stanowi, iż wydawca może wprawdzie w każdym czasie odstąpić od wydania dzieła, ale za zapłatą twórcy umówionego wynagrodzenia. W zestawieniu tych dwu postanowień wynika, iż pierwszy z nich dotyczy przypadku, gdy wydawca od umowy odstępuje dlatego, że wykonane dzieło nie nadaje się do druku z przyczyn leżących po stronie twórcy, drugie zaś przewiduje sytuację, gdy dzieło reprezentuje wprawdzie odpowiedni poziom (lub twórca gotów jest do jego wykonania), lecz wydawca rezygnuje z druku ze względu na interes społeczny.Dodać wypada, że odmienna wykładnia byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, gdyż pozbawiałaby autora, bez przyczynienia się do tego z jego strony, prawa do wynagrodzenia za wykonaną pracę, a tym samym nie dałaby się pogodzić z normą interpretacyjną art. 47 § 1 przep.og.pr.cyw.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą Sądu I instancji będzie przeto dokonanie ustaleń, które pozwoliłyby na ocenę, czy w sprawie ma zastosowanie postanowienie § 15, czy § 18 umowy, tzn. czy wykonana przez powoda praca była na takim poziomie, że nadawała się (ewentualnie po dokonaniu pewnych poprawek) do druku, czy też poziom jej nie pozwalał na publikację, nawet po ewentualnych poprawkach. Zebrany w sprawie materiał dowodowy, a mianowicie dwie pozytywne recenzje oraz fakt, że strona pozwana powołała się jako na przyczynę odstąpienia od druku na fakt, iż reportaże Kischa miały być wydane przez MON, wskazuje na to, że praca powoda reprezentowała odpowiedni poziom, jednakże są to tylko dowody, a Sąd rewizyjny nie jest władny dokonać własnych ustaleń faktycznych.Na wypadek, jeśli Sąd Powiatowy ustali, że praca powiodą nadawała się do druku, rzeczą jego będzie rozważenie dalszego zarzutu strony pozwanej, a mianowicie, że to powód zawinił zawarcie z nim umowy, która ze względu na objęcie planem wydawniczym MON tego samego przedmiotu nie mogła zostać wykonana. Gdyby tak istotnie było, to roszczenie odszkodowawcze pozwanej spółdzielni wyniosłoby tyle, ile należność autorska powoda, a co za tym idzie obydwie pretensje ulegałyby potrąceniu. Jednakże dla uzasadnienia winy powoda nie wystarczyłoby - tak jak twierdzi strona pozwana - iż powodowi znane były plany wydawnicze MON, gdyż sam ten fakt nie wyłącza jeszcze wydania podobnego dzieła przez inną instytucję. Dla przyjęcia winy powoda konieczne byłoby wykazanie nie tylko, że powód znał plany wydawnicze MON, ale że ponadto zdawał sobie co najmniej sprawę z tego, że ze względu na obowiązujące pozwaną zarządzenia lub przyjęte przez nią założenia gospodarcze wydanie podobnej pozycji jest wyłączone i pomimo to świadomie zataił znane mu dane co do planów MON. Dodać przy tym wypada, że ciężar dowodu tych faktów spoczywa na stronie pozwanej (art. 4 przep.og.pr.cyw.), gdyż wbrew jej twierdzeniom w rachubę wchodzić by mogła odpowiedzialność z art. 134, a nie 239 k.z., skoro nie chodzi o nienależyte wykonanie umowy, lecz o doprowadzenie do zawarcia niekorzystnej transakcji.Z zasad powyższych, skoro prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego i dokonania dodatkowych ustaleń faktycznych, zaskarżone wyroki obydwu instancji należało uchylić i sprawę w myśl art. 384 w zw. z art. 396 k.p.c. przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.