I CR 1026/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Łucji S. i Bolesława S. o stwierdzenie praw do spadku po Janie W., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu z dnia 22 stycznia 1954 r. uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Powiatowego w Brodnicy z dnia 21 października 1953 r. oraz zmienił postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 15 kwietnia 1953 r. i oddalił rewizję uczestnika postępowania Franciszka W. od postanowienia Sądu Powiatowego w Brodnicy z dnia 5 sierpnia 1952 r.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 5 listopada 1952 r. Sąd Powiatowy w Brodnicy stwierdził, że spadek po Janie W., zmarłym w J. dnia 5 listopada 1951 r., dziedziczą Bolesław i Łucja S. po połowie na zasadzie testamentu. Sąd ustalił, że zmarły sporządził w dniu 4 listopada 1951 r. testament, w którym przeznaczył prawie cały majątek wymienionym Bolesławowi i Łucji S. i uznał ich za spadkobierców spadku z mocy art. 103 Pr. spadk.Testament spisany został przez wezwanego do tego aktu wiceprzewodniczącego Prezydium G.R.N. wobec wymaganej w art. 80 pr. spadk. ilości świadków i podpisany przez wszystkie osoby biorące udział w czynności łącznie ze spadkodawcą, ponieważ jednak w treści testamentu brak wzmianki o odczytaniu go przed podpisaniem, Sąd Powiatowy nie uznał go za ważny testament zwykły z art. 80 Pr. spadk., uwzględnił go jednak jako testament szczególny.Według zapatrywania Sądu Powiatowego udział w sporządzeniu testamentu osoby powołanej do spisania testamentu zwykłego z art. 80 Pr. spadk. nie wyklucza zastosowania postanowień art. 82 Pr. spadk., a w przypadku omawianym zachodziły przesłanki z tego artykułu, w szczególności choroba spadkodawcy uzasadniała obiektywnie obawę rychłej śmierci, co zresztą udowodniła śmierć spadkodawcy najbliższej nocy po sporządzeniu testamentu.Na skutek rewizji uczestnika Franciszka W. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy uchylił to postanowienie swym orzeczeniem z dnia 15 kwietnia 1953 r. i podzielając zarzuty rewizji wyjaśnił, że testament Jana W., na który powoływali się Bolesław i Łucja S., jest nieważny i jako zwyczajny z przyczyny uwzględnionej już przez Sąd Powiatowy, i jako szczególny, albowiem gdy przy jego sporządzeniu był obecny upoważniony zastępca przewodniczącego Prezydium G.R.N., nie zachodziły warunki przewidziane w art. 82 Pr. spadk., skoro sporządzenie testamentu zwykłego było tym samym możliwe.Związany tym zapatrywaniem prawnym z mocy art. 385 k.p.c. Sąd Powiatowy w następnym swym postanowieniu z dnia 21 października 1953 r. stwierdził prawa do spadku po Janie W. spadkobierców ustawowych, a Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu oddalił zaskarżonym postanowieniem rewizję Bolesława i Łucji S., którzy zarzucali naruszenie prawa materialnego przez uznanie sporządzonego na ich korzyść testamentu za nieważny.Od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu, oddalającego tę rewizję, złożył rewizję nadzwyczajną Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, zarzucając pogwałcenie art. 82 Pr. spadk. i wnosząc o przywrócenie do mocy prawnej postanowienia Sądu Powiatowego w Brodnicy z dnia 5 sierpnia 1952 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W szeregu orzeczeń Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zastosowania art. 82 pr. spadk. nie wyklucza obecność przy testamencie osoby urzędowej wymienionej w art. 80 pr. spadk., w szczególności wójta, gdy nieznajomość przepisów prawnych tej osoby pozbawia testatora faktycznie możności sporządzenia ważnego testamentu zwykłego. Taką wykładnię podano w orzeczeniu z dnia 22 grudnia 1951 r. C. 1325/51 (OSN 1952/III poz. 84). Jeszcze dobitniej określił Sąd Najwyższy swe stanowisko w omawianej kwestii w orzeczeniu z dnia 26 listopada 1953 r. I C. 1638/53, w którym powiedziano, że nieumiejętność wójta, nieobeznanego należycie z przepisami prawa, może być uznana za szczególną okoliczność w rozumieniu prawa spadkowego, stwierdzającą, że sporządzenie testamentu zwykłego było niemożliwe.Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela wyrażoną w powołanym wyżej orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1953 r. I C. 1638/53 wykładnię art. 82 pr. spadk.Okoliczności szczególne, które usprawiedliwiają sporządzenie testamentu szczególnego z art. 82 pr. spadk., są wymienione w tym przepisie jedynie przykładowo. Sporządzenie testamentu zwykłego można więc uznać za niemożliwe lub bardzo utrudnione także i wówczas, gdy spadkodawca miał możność sporządzenia testamentu przed osobą urzędową z art. 80 pr. spadk. i nawet z tej możności skorzystał, ale z powodu nieumiejętności osoby urzędowej, nie dochowano formalności wymaganych do ważności testamentu zwykłego. Niemożliwość lub trudność sporządzenia testamentu zwykłego nie może być ograniczona tylko do przypadków niemożliwości lub trudności w przywoływaniu lub udaniu się do osób urzędowych z art. 80 § 1 i art. 81 pr. spadk. względnie sporządzenia testamentu z art. 79 pr. spadk. Na równi z tą niemożliwością względnie trudnością należy postawić nieumiejętność konkretnej osoby urzędowej, do której spadkodawca zwrócił się celem sporządzenia testamentu zwykłego w przekonaniu, że wszelkie wymagane formalności zostaną dochowane. Jeżeli wbrew tym przewidywaniom spadkodawcy sporządzony testament nie zawiera wszystkich wymogów formy testamentu zwykłego, nie podobna nie uznać tego za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 82 pr. spadk. usprawiedliwiającą sporządzenie testamentu szczególnego w formie tym przepisem przewidzianej, chyba że spadkodawca świadom był nieważności sporządzonego testamentu zwykłego i miał możność ponowienia testamentu zwykłego. Odmienna zwężająca wykładnia art. 82 pr. spadk. byłaby ponad rzeczywistą potrzebę formalistyczna i nie pozwoliłaby nigdy na utrzymanie w mocy testamentu, przy sporządzeniu którego nie dochowano wprawdzie formy z art. 80 pr. spadk., ale dochowano formalności z art. 82 pr. spadk.Skoro w sprawie niniejszej testament sporządzony przez spadkodawcę w dniu 4 listopada 1951 r. odpowiada wymogom formy testamentu ustnego z art. 82 pr. spadk. i jak wynika z niezwalczanych ustaleń spadkodawca w chwili sporządzenia tego testamentu znajdował się w stanie choroby uzasadniającym obawę rychłej śmierci i zmarł nazajutrz, testament ten należy uznać za ważny testament szczególny z art. 82 pr. spadk., sporządzenie bowiem testamentu zwykłego nie było dla spadkodawcy możliwe z powodu szczególnych okoliczności, jakimi były nieumiejętności wezwanej osoby urzędowej z art. 80 pr. spadk. i rychła śmierć spadkodawcy przed powzięciem wiadomości o nieważności sporządzonego testamentu jako zwykłego.W tym stanie Sąd Najwyższy w uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej orzekł jak w sentencji.