II GSK 353/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej G. I. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 sierpnia 2006 r. sygn. akt 6 II SA 545/03 w zakresie umorzenia postępowania w sprawie ze skargi G. I. na wynik kontroli Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w L. z dnia 8 listopada 2002 r. Nr [...] w przedmiocie działalności w zakresie gier na automatach postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania 6 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2005 r., sygn. akt 6 II SA 545/03, umorzył postępowanie prowadzone ze skargi G. I. na wynik kontroli Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w L. z dnia 8 listopada 2002 r. Nr [...] w przedmiocie działalności w zakresie gier liczbowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że postępowanie w sprawie ze skargi G. I. zostało postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2003 r. zawieszone z powodu niemożności nadania sprawie dalszego biegu (korespondencja Sądu kierowana do skarżącego wracała z adnotacją "adresat wyprowadził się"). Z uwagi na niezgłoszenie wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania w ciągu trzech lat od daty wymienionego postanowienia, Sąd stosownie do treści art. 130 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., umorzył postępowanie. W skardze kasacyjnej G. I. wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił uchybienia procesowe polegające na pozbawieniu wnoszącego skargę możliwości obrony swoich praw (art. 45 ust. 1 Konstytucji), a także naruszenie przepisów postępowania o doręczeniu pism procesowych stronom, tj. art. 65 § 1 p.p.s.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Postawiony w skardze kasacyjnej zarzut skarżący uzasadnił brakiem podstaw faktycznych do zawieszenia, a w konsekwencji umorzenia przez Sąd postępowania prowadzonego z jego skargi na wynik kontroli Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w L. z dnia 8 listopada 2002 r. Skarżący wyjaśnił, że adres pod jaki kierowana była w sprawie korespondencja (L., ul. J.) jest adresem prawidłowym. Pod tym adresem skarżący przebywa (prowadzi działalność gospodarczą), a także stale odbiera korespondencję, o czym najlepiej świadczy fakt odebrania postanowienia umarzającego postępowanie, od którego wnoszona jest obecnie skarga kasacyjna. Zdaniem skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, przed podjęciem wadliwych rozstrzygnięć w przedmiocie zawieszenia oraz umorzenia postępowania sądowego, winien był wyjaśnić przyczyny zwrotu korespondencji, ponieważ równocześnie w innej ze spraw z jego udziałem, zarówno na etapie postępowania prowadzonego przed Naczelnym Sądem Administracyjnym (sygn. akt II GSK 119/06), jak i przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie (sygn. akt VI SA/Wa 970/05), korespondencja kierowana pod wskazany adres docierała bez przeszkód. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 125 § 1 pkt 3 p.p.s.a., sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli na skutek braku lub wskazania złego adresu skarżącego lub niewykonania przez skarżącego innych zarządzeń nie można nadać sprawie dalszego biegu. Zawarta w przywołanym przepisie przesłanka zawieszenia postępowania sądowego, związana z wyczerpaniem wymaganych w danych okolicznościach czynności sądu zmierzających do nadania sprawie dalszego biegu, powiązana jest jednocześnie z regulacją zawartą w art. 130 § 1 p.p.s.a. nakazującą sądowi umorzenie postępowania, jeżeli w ciągu trzech lat od postanowienia o zawieszeniu postępowania nie zostanie zgłoszony wniosek o jego podjęcie. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że instytucja umorzenia postępowania związana z niemożnością nadania sprawie dalszego biegu jest środkiem represyjnym wobec procesowej bezczynności stron w sytuacji, gdy ich aktywność mogłaby doprowadzić do usunięcia przyczyny zawieszenia postępowania (por. postanowienie SN z 17 grudnia 1998 r., II CKN 713/98). Uwzględniając represyjny charakter tego środka oraz ujemne skutki łączące się z umorzeniem przez sąd postępowania, nie ulega wątpliwości, że prawidłowe zastosowanie art. 130 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 125 § 1 pkt 3 p.p.s.a. ma istotne znaczenie dla zagwarantowania stronie konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Dopuszczalność umorzenia postępowania związana jest z wystąpieniem przyczyn zawieszenia, przez co nieuprawnione przyjęcie ich zaistnienia w postępowaniu, powodujące wadliwe umorzenie przez sąd postępowania, może prowadzić w istocie do pozbawienia strony prawa do rozpoznania skargi. W sytuacji nieskorzystania przez stronę z możliwości zaskarżenia postanowienia o zawieszeniu postępowania (art. 194 § 1 pkt 3 p.p.s.a.), ocena istnienia przyczyn uniemożliwiających kontynuowanie postępowania może być rozpatrywana w przypadku podjęcia postępowania przez sąd (art. 128 § 1 p.p.s.a.) lub w wypadku zaskarżenia postanowienia o umorzeniu, gdy skarżący zarzuci takiemu rozstrzygnięciu wadliwość związaną z nieprawidłowym przyjęciem istnienia w postępowaniu podstaw do jego zawieszenia. W niniejszej sprawie, skarżący nie skorzystał z możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie o zawieszeniu postępowania, wskazując w skardze kasacyjnej kierowanej przeciw postanowieniu umarzającemu postępowanie powody, dla których Sąd I instancji winien z urzędu podjąć zawieszone postępowanie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy, oczywiście niewystarczające było przyjęcie przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu, że podstawą umorzenia postępowania jest niezgłoszenie w ciągu trzech lat wniosku skarżącego, jeżeli temu Sądowi znane były z urzędu okoliczności, które winny uzasadniać podjęcie zawieszonego postępowania. Podjęciu postępowania nie stała na przeszkodzie prawomocność postanowienia o zawieszeniu postępowania, ponieważ Sąd I instancji zobowiązany był rozważyć, czy umorzenie postępowania uzasadnione jest przyczyną, która wskazana została przez Sąd, który zawiesił postępowanie. Na gruncie postępowania cywilnego Sąd Najwyższy dopuścił możliwość następczej kontroli zasadności zawieszenia postępowania przyjmując, że "prawomocność postanowienia nie wyłącza sama przez się dopuszczalności oceny - najogólniej mówiąc - zasadności zawieszenia postępowania. Prawomocność postanowienia, jako orzeczenia o charakterze czysto procesowym, nie obejmuje motywów - przesłanek zawieszenia postępowania. W rozważanej sytuacji samo postanowienie o zawieszeniu postępowania nie jest w żadnej mierze wzruszane, nie podlega ono ani uchyleniu, ani zmianie." (uchwała SN z dnia 25 lutego 1985 r., III CZP 86/84, OSNC, nr 11/1985, poz. 168). Kładąc nacisk na szczególny charakter instytucji zawieszenia postępowania, w utrwalonym już orzecznictwie, Sąd Najwyższy przyjmuje, że obowiązek podjęcia postępowania z urzędu istnieje nie tylko wtedy, gdy ustała przyczyna zawieszenia, ale również wówczas, gdy okazało się, że nie było podstawy do zawieszenia lub ona odpadła (por. postanowienie SN z dnia 7 kwietnia 1998 r., II CKN 921/97, Wokanda nr 9/1998, s. 1, z powołanymi tam innymi orzeczeniami potwierdzającymi ten kierunek wykładni: postanowienie SN z dnia 3 marca 1977 r., I CZ 20/77 OSNCP 1977/12 poz. 238; postanowienie SN z dnia 28 października 1993 r., III CRN 43/93, niepubl.; postanowienie SN z dnia 23 stycznia 1996 r., II CRN 199/95, niepubl.). W uchwale z dnia 11 kwietnia 1985 r. Sąd Najwyższy odnosząc się do kwestii biegu trzyletniego terminu uznał, że w wypadku, gdy przyjęta przez sąd podstawa zawieszenia postępowania w rzeczywistości nie istniała i sąd powinien podjęć z urzędu postępowanie, powyższy termin nie rozpoczyna biegu (sygn. III CZP 8/85, LEX nr 8708). Sad rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego przyjętą w powołanych orzeczeniach wykładnię stosowania przepisów o zawieszeniu i umorzeniu postępowania. Rozważając wzajemne powiązanie obu instytucji procesowych, Naczelny Sąd Administracyjny jest zdania, że umorzenie postępowania musi być poprzedzone zbadaniem, czy w sprawie nie zaszły okoliczności sprzeciwiające się wydaniu takiego rozstrzygnięcia. Od stanowiska, uznawanego w powoływanym już orzecznictwie za utrwalone, odstąpił co prawda Sąd Najwyższy w postanowieniu z 17 grudnia 1998 r. (sygn. II CKN 713/98), w którym wyraził pogląd, że jeżeli w prawomocnym postanowieniu o zawieszeniu postępowania wskazane są przyczyny zawieszenia, to brak jest podstawy do przyjmowania, że sąd ma obowiązek ponownego badania przed umorzeniem postępowania, czy przyczyny te rzeczywiście zachodziły, niemniej w piśmiennictwie odniesiono się z rezerwą do trafności komentowanego orzeczenia (por. M. Lewandowski, Glosa do postanowienia SN z 17 grudnia 1998 r., II CKN 713/98, PPH nr 8/2001; S. Dmowski (w:) K. Piasecki (red.), KPC. Komentarz, T.1, Warszawa 2006, s. 733). Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, w sprzeczności z prawidłową wykładnią art. 130 § 1 p.p.s.a. pozostawałby pogląd dopuszczający możliwość umorzenia postępowania w wypadku, gdy nie było podstaw do jego zawieszenia lub gdy przesłanka zawieszenia w trakcie biegu trzyletniego terminu ustała. Skarga kasacyjna słusznie zarzuca Sądowi I instancji odstąpienie od podjęcia z urzędu postępowania w sytuacji, gdy z informacji, które zostały Sądowi przekazane wynikała możliwość usunięcia przyczyny zawieszenia postępowania. Z akt sprawy prowadzonej z udziałem G. I. przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie (sygn. akt VI SA/Wa 970/05) wynika, że postępowanie zawieszone z powodu nieznajomości prawidłowego adresu skarżącego zostało w dniu 20 maja 2005 r. podjęte przez Sąd w oparciu o nowe dane (nowy adres skarżącego), umożliwiające nadanie sprawie dalszego biegu. Wskazany w art. 128 § 1 p.p.s.a. obowiązek sądu podjęcia z urzędu zawieszonego postępowania, gdy ustanie przyczyna zawieszenia nie ogranicza się do przykładowo przytoczonych sytuacji procesowych. Podane w czterech punktach tego przepisu przyczyny obligujące sąd do takiego działania nie wyczerpują sytuacji, w których odpadły przesłanki do wstrzymywania toku postępowania (B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2005, s. 309). Nie powinno ulegać wątpliwości, że informacja, w oparciu o którą sąd podejmuje zawieszone postanowienie, powinna być podstawą podjęcia z urzędu innego zawieszonego przez sąd postępowania, jeżeli umożliwia ona usunięcie przyczyn wstrzymujących rozpoznanie sprawy. Jeżeli w oparciu o jakiekolwiek okoliczności mające związek z przebiegiem postępowania sąd dojdzie do wniosku, że przyczyna zawieszenia innego postępowania odpadła, w świetle art. 128 § 1 p.p.s.a. zobowiązany jest z urzędu do podjęcia zawieszonego postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sposób automatyczny następstw powstałych z przyczyny wadliwego niepodjęcia przez Sąd postępowania, pomimo faktycznych podstaw do tego, nie znajduje uzasadnienia w art. 130 § 1 w zw. z art. 128 § 1 p.p.s.a. W tych warunkach poprzestanie przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu na uznaniu trzyletniego upływu terminu za podstawę umorzenia zawieszonego postępowania, bez uwzględnienia z urzędu istniejących w sprawie przesłanek do podjęcia postępowania, stanowiło uchybienie mające istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.