II SA/Bk 29/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk (spr.),, sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 lutego 2012 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] października 2011 r., Nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] listopada 2011r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania J. S. od decyzji Wójta Gminy S. z dnia [...]października 2011 r. nr o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną Z. S., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne: W dniu [...] października 2011r. J.S. zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w S. o przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną Z. S. Do wniosku został dołączony odpis skrócony aktu urodzenia wnioskodawcy, odpis skrócony aktu zgonu ojca wnioskodawcy, orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Z. S., odcinek opłaty składek KRUS, zaświadczenie Urzędu Gminy w S. z dnia [...] października 2011r. o figurowaniu wnioskodawcy i jego żony w ewidencji podatkowej, pisemne oświadczenie wnioskodawcy sporządzone w dniu [...] października 2011r. dotyczące zakresu sprawowanej przez niego opieki nad niepełnosprawną, pisemne oświadczenie M. S. i A. S. dotyczące niesprawowania opieki nad Z. S. Decyzją z dnia [...] października 2011 r. Wójt Gminy S. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia argumentując, że wnioskodawca jako pasierb Z. S., nie jest jej krewnym w linii prostej, a więc nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji, o jakiej mowa w art. 128 kodeksu rodzinnego opiekuńczego. Organ ustalił jednocześnie, że pomimo, iż pozostałe dzieci Z. S. nie są w stanie opiekować się matką, to wnioskodawca prowadzi własne gospodarstwo rolne o pow. 28,0723 ha, a to wyklucza przyznanie mu wnioskowanego świadczenia. Odwołanie od powyższej decyzji złożył J.S. podkreślając, że wprawdzie Z. S. nie jest jego matką, ale żoną ojca, która po śmierci matki wychowywała jego i brata jak swoje dzieci. Podkreślił, że obecnie Z. S. jest starszą, schorowaną osoba, która mieszka nadal z jego rodziną. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] listopada 2011r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ w pierwszej kolejności przytoczył treść art. 17 ust.1 oraz ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, wskazując, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Dalej organ stwierdził, że wnioskodawca jako pasierb Z. S. należy do osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, określony w art. 144 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a więc jest on osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie organu II instancji bezsporne jest również, że wnioskodawca sprawuje opiekę nad Z. S., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sam jednak fakt sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad niepełnosprawną nie upoważnia, zdaniem Kolegium, do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem w przedmiotowej sprawie nie jest spełniony warunek nie podejmowania lub rezygnacji przez niego z zatrudnienia w celu opieki nad niepełnosprawną. Jak podkreślił organ wnioskodawca, wraz z żoną i dorosłymi synami prowadzi własne gospodarstwo rolnego o pow. 14,3805 ha przeliczeniowych, nastawione na hodowlę bydła mlecznego i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Z ustaleń organu wynikało również, że poza rolnictwem wnioskodawca pracował jedynie sezonowo w Niemczech w latach 1998-2002, a obecnie nie mógłby podjąć dodatkowego zatrudnienia z uwagi na zakres pracy w gospodarstwie. Na tej podstawie Kolegium wywiodło, że opieka, jaką wnioskodawca sprawuje nad stale razem mieszkającą Z. S. nie łączy się z sytuacją zawodową wnioskodawcy, co uniemożliwia przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro wnioskodawca nie zrezygnował z aktywności zawodowej to, zdaniem organu, nie występuje powód do rekompensaty mu rezygnacji z takiego zatrudnienia w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrażając taki pogląd organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2011r., sygn. akt I OSK 1987/10. Końcowo organ zwrócił też uwagę, że Z. S., poza dwoma pasierbami J. i A., ma córkę M. S., zamieszkałą w S., a więc osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu. Wobec powyższego faktu, stosownie do art. 17 ust. 1 a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługiwałoby innej osobie dopiero wtedy, gdyby córka nie była w stanie sprawować opieki nad matką. W ocenie Kolegium fakt, iż córka Z. S. mieszka do niej 5 km i czasowo pobiera rentę, nie uniemożliwia, wbrew temu co przyjął organ I instancji, sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku wniósł J. S., podkreślając, że wprawdzie posiada własne gospodarstwo rolne, nastawione na hodowlę bydła mlecznego, ale nie stanowi to przeszkody w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną Z. S. Wyjaśnił, że czas jego pracy jest elastyczny i uwarunkowaną pora roku. Jesienią, zimą i późną wiosną większość prac wykonuje się w obejściu, w pobliżu domu, a ewentualne prace poza domem obejmują kilka miesięcy w całym roku. Skarżący wskazał też na wyrok WSA w Kielcach z 11 maja 2011r. w sprawie o sygn. akt II SA/Ke, który przyjął, że uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne, nie jest uzależnione od rezygnacji przez niego z pracy w gospodarstwie, ani od wykazania, że nie jest on w stanie pracy w tym gospodarstwie podjąć. Skarżący zasygnalizował jednocześnie, że poza nim, nie ma innych osób, które mogłyby faktycznie zaopiekować się Z. S. Jej córka M. S. jest rencistką i przynajmniej raz w roku (przez ok. miesiąc) przebywa w szpitalu, a więc wbrew temu, co przyjęło Kolegium, nie ma możliwości opieki na matą. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie wyjaśniając, że w przedmiotowej sprawie nie jest spełniony warunek nie podejmowania lub rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną macochą Z. S. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem orzekające w sprawie organy nie wyjaśniły wszystkich okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy oraz niewłaściwie zinterpretowały przepisy prawa materialnego. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. sąd administracyjny rozstrzyga o skardze w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z przepisu art. 17 ust.1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), stanowiącego podstawę prawną zaskarżonej decyzji wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59, ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest zatem spełnienie określonych przesłanek podmiotowych przez wnioskodawcę i przez osobę wymagającą opieki oraz okoliczność niepodejmowania lub rezygnacji przez wnioskodawcę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą jej wymagającą. W przedmiotowej sprawie niesporne jest, wbrew temu co stwierdził organ I instancji, że wniosek o świadczenie pielęgnacyjne złożył pasierb J. S., na którym wobec macochy Z. S. ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz, że macocha jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ze prawidłowych ustaleń wynika również, że Z. S., poza dwoma pasierbami J. i A., ma córkę M. S., zamieszkałą w S., która złożyła oświadczenie o niemożności opiekowania się matką ze względu na odległość pomiędzy S., a M., ponadto wskazała, że choruje i jest rencistką. Poza sporem jest również, że skarżący jako właściciel gospodarstwa rolnego o powierzchni 14,3805 ha przeliczeniowych, podlega z mocy prawa obowiązkowemu ubezpieczeniu w KRUS. W ocenie Sądu z samego jednak faktu, że skarżący jest właścicielem gospodarstwa rolnego podlegającym obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w KRUS, nie można wyprowadzić negatywnej przesłanki do przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, jeśli tylko spełnione zostaną pozostałe przesłanki określone w art. 17 ust. 1 cytowanej ustawy. Uzasadniając powyższą tezę należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na definicję ustawową pojęcia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", zawartą w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż rezygnacja z tak określonej aktywności zawodowej jest wymogiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis ten stanowi, iż pod tym pojęciem należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o prace nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z treści tego przepisu wynika wyraźnie, że ustawodawca w definicji legalnej "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" pominął prowadzenie gospodarstwa rolnego i pracę w tym gospodarstwie, za wyjątkiem jej wykonywania w przypadkach ściśle określonych w art. 3 ust. 22 ustawy, niemających jednak zastosowania w stanie faktycznym sprawy. Tym samym rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, starający się o świadczenie pielęgnacyjne na zasadzie art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie musi dla wyczerpania przesłanek z tego przepisu, ani rezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym, ani wykazywać, że nie jest w stanie pracy w tym gospodarstwie podjąć, pod warunkiem wszakże sprawowania rzeczywistej opieki nad osobą niepełnosprawną. Za taką wykładnią omawianego przepisu przemawia dodatkowo zamknięty katalog przesłanek wykluczających uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego zawarty w art. 17 ust. 5 cytowanej ustawy. Zgodnie z tym przepisem świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 4) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Wśród przytoczonych wyżej przesłanek przesądzających o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie wymienia się rolnika podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu z racji prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wykładnia językowa powyższego przepisu nie stwarza zatem podstaw do przyjęcia, że osoba prowadząca gospodarstwo rolne nie może być traktowana na równi z osobą rezygnującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Ponadto, skoro przepis art. 17 ust.5 ustawy pozwala jednoznacznie skonstruować obowiązującą normę prawną, to nieuprawnione jest doszukiwanie się intencji ustawodawcy i kreowanie na tej podstawie norm wykraczających poza literalne brzmienie przepisu. Tym bardziej, że wyjście poza wykładnię językową prowadziłoby z założenia do stwierdzenia, że na gruncie obowiązującego prawa żaden rolnik, małżonek rolnika oraz domownik wykonujący pracę w tym gospodarstwie, podlegający obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w KRUS, nie może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Wniosek taki, w ocenie Sądu, byłby niezgodny nie tylko z celami ustawy o świadczeniach rodzinnych i wyrażoną w niej regułą, że świadczenia rodzinne przysługują obywatelom polskim, jeżeli przebywają na terytorium RP w okresie wskazanym w ustawie, ale i z konstytucyjną zasadą równości i sprawiedliwości społecznej (tak też: WSA w Rzeszowie z wyroku z 13 października 2011r., II SA/Rz 640/11). Ponadto gdyby ustawodawca rzeczywiście nie zamierzał przyznać rolnikom prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, to taki zamysł powinien znaleźć jednoznaczne odzwierciedlenie w treści art. 17 ust. 5 ustawy. Skoro zaś przepis ten wyłączeń takich nie zawiera, to nie można ich wywodzić w drodze zabiegów interpretacyjnych. Nawet, jeżeli przepisy omawianej ustawy mogą rodzić pewne wątpliwości interpretacyjne, to i tak nie mogą być wykładane na niekorzyść osób korzystających z pomocy społecznej. Konkludując powyższe rozważania należy przyjąć, że rolnik prowadzący gospodarstwo rolne i podlegający z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli tylko spełnione będą pozostałe przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Analogiczny pogląd został wyrażony w wyroku tutejszego Sądu z dnia 16 lutego 2012r. w spawie o sygn. akt II SA/Bk 923/11 oraz w wyrokach sądów administracyjnych: WSA w Gdańsku z 18 stycznia 2012r. sygn. akt II SA/Gd 897/11, WSA w Bydgoszczy z 30 maja 2011r., sygn. akt II SA/Bd 257/11, WSA w Kielcach z 8 września 2011r., sygn. akt II SA/Ke 465/11 i z 29 września 2011r., sygn. akt II SA/KE 518/11 oraz WSA w Krakowie z dnia 19 maja 2010r., sygn. akt III SA/Kr 96/10, (wszystkie wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W orzecznictwie sądów administracyjnych pojawił się też pogląd odmienny, zaprezentowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 11 marca 2011r. (sygn. akt I OSK 1987/10) oraz z 16 grudnia 2011r. (sygn. akt I OSK 1393/11), przyjmujący, że przy interpretacji art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczna jest nie językowa, lecz funkcjonalna wykładnia, a ta prowadzi to wniosku, że osoba objęta ubezpieczeniem społecznym jako rolnik nie rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tymczasem istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zrekompensowanie uprawnionej osobie rezygnacji z aktywności zawodowej. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela jednak tego poglądu, albowiem nie sposób go pogodzić z brzmieniem przepisów prawa znajdujących zastosowanie w przedmiotowej sprawie oraz celami ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że orzekające w sprawie organy dokonały błędnej wykładni art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy, co stanowiło naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. W następstwie niewłaściwej interpretacji przepisów prawa materialnego organy administracji, z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 kpa, nie podjęły czynności zmierzających do ustalenia stanu faktycznego sprawy zarówno w zakresie rzeczywistego sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną macochą, jak i w odniesieniu do okoliczności, czy gdyby nie choroba macochy byłby on w stanie, mimo posiadania gospodarstwa rolnego, podjąć zatrudnienie w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy. Dodatkowo podkreślić należy, że w przedmiotowej sprawie organ II instancji dokonał też błędnej wykładni art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem świadczenia pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. W ramach niniejszej sprawy organ przyjął założenie, że M. S. pomimo choroby, okresowego pobierania z tego tytułu renty oraz 5-kilomentrowej odległości pomiędzy jej miejscem zamieszkania, a miejscem zamieszkania matki, może sprawować opiekę nad matką. W ocenie Sądu przyjęte przez organ założenie stanowi naruszenie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ustawodawca w powołanym przepisie nie wskazał, bowiem na konkretne przeszkody u osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, które uprawniałyby do starań o świadczenie pielęgnacyjne osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu. Bezspornym jest, że zły stan zdrowia osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, może stanowić przeszkodę w sprawowaniu przez nich opieki i umożliwić starania o świadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności. Tym niemniej, wbrew temu co przyjął organ II instancji, do uznania, że dana osoba nie jest w stanie, z uwagi na stan zdrowia lub wiek, sprawować opieki nad inną osobą, nie jest konieczne stwierdzenie, że sama ta osoba wymaga opieki innej osoby racji wieku lub znacznego stopnia niepełnosprawności. Rozpoznając ponownie sprawę organy zobowiązane będą zatem w pierwszej kolejności ustalić schorzenia, na jakie cierpi córka Z. S.– M. S., a następnie ocenić, czy rodzaj tych schorzeń i konieczność jej systematycznej hospitalizacji (co potwierdzają dołączone przez skarżącego karty leczenia szpitalnego M. S.), umożliwiają sprawowanie opieki nad matką Z. S. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Uwzględnienie skargi czyniło koniecznym orzeczenie z urzędu o niemożności wykonania zaskarżonych decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku (art. 152 cytowanej ustawy).