II OZ 614/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 4 maja 2015 r., sygn. akt II SO/Ol 39/12, o oddaleniu wniosków o przyznanie prawa pomocy. w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie grzywny Wójtowi Gminy Bartoszyce w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt VIII SA/Wa 198/15, po rozpoznaniu wniosków A. Z. z dnia 24 lutego 2014 r. i 9 grudnia 2014r., odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że w odpowiedzi na zarządzenie z dnia 17 grudnia 2012 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu od wniosku A. Z. wystąpił na urzędowym formularzu o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 6 lutego 2013 r. Sąd odmówił stronie przyznania wnioskowanego prawa pomocy wobec nieujawnienia źródła utrzymania i źródła finansowania ponoszonych wydatków. Postanowieniem z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 213/13 Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko WSA, oddalając zażalenie na to postanowienie. W odpowiedzi na kolejne wezwanie do uiszczenia wpisu A. Z. złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2013 r. WSA w Olsztynie odmówił przyznania wnioskowanego prawa pomocy z tych samych powodów jak poprzednio. Postanowieniem z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt II OZ 794/13, NSA oddalił zażalenie na to postanowienie. W związku z tym wnioskodawca został ponownie wezwany do wykonania zarządzenia o uiszczeniu wpisu od skargi w zawitym terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. W wyznaczonym terminie strona złożyła na urzędowym formularzu nowy wniosek o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. wpisu od wniosku. Skarżący wywiódł ponownie, że nie posiada żadnych źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu, nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki, ponoszone przez członków jego rodziny, którzy w świetle obowiązujących przepisów, w tym przepisów p.p.s.a., nie stanowią jego rodziny, gdyż nie prowadzą ze skarżącym wspólnego gospodarstwa domowego i nie zamieszkują z nim wspólnie. Stwierdził, że przedłożył dowody potwierdzające regulowanie przez te osoby wydatków na energię elektryczną i opłat eksploatacyjnych za mieszkanie oraz podatku od nieruchomości. Podał, że nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, gdyż rodzina wspomaga go w formie rzeczowej. Skarżący wyjaśnił również, że w posiadanym mieszkaniu o pow. 36 m2 zamieszkuje, budynek mieszkalny i grunt o pow. 403 m², na którym jest posadowiony ten budynek, nie nadają się do jakiegokolwiek wykorzystania, podobnie jak działka o pow. 500 m², porośnięta krzewami i drzewami, na której znajdują się ponadto pozostałości fundamentów. Odnosząc się zaś do nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha wyjaśnił, że wykorzystuje ją pod uprawę warzyw przeznaczonych na własny cel. Skarżący do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości i podatek rolny, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego ze stanem konta i faktycznie dostępnych środkach oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści. Postanowieniem z dnia 14 listopada 2013 r. WSA w Olsztynie oddalił wniosek o zwolnienie od wpisu sądowego, a postanowieniem z dnia 9 stycznia 2014 r., sygn. akt II OZ 1203/13, NSA oddalił zażalenie na to postanowienie. W związku z powyższym ponownie wezwano do wykonania zarządzenia z dnia 17 grudnia 2012r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego. W dniu 24 lutego 2014r. wnioskodawca złożył wypełniony formularz PPF, w którym domagał się zwolnienia go w całości od wymaganego wpisu od wniosku. Postanowieniem z dnia 24 października 2014r., sygn. akt II SO/Ol 39/12, WSA w Olsztynie odrzucił wniosek A. Z. o wymierzenie grzywny Wójtowi Gminy Bartoszyce wobec bezskutecznego upływu siedmiodniowego terminu do uiszczenia wpisu od wniosku. Odpis tego postanowienia doręczono skarżącemu w dniu 10 listopada 2014r. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, w związku z czym został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia. W odpowiedzi, w dniu 9 grudnia 2014 r. skarżący złożył urzędowy formularz wniosku PPF o zwolnienie go od kosztów sądowych w całości. Na podstawie zarządzenia z dnia 2 lutego 2015 r. skarżący został wezwany, stosownie do art. 255 p.p.s.a., do przedłożenia oświadczeń i dokumentów źródłowych, w celu rozpatrzenia jego wniosków o przyznanie prawa pomocy z dnia 24 lutego i 9 grudnia 2014 r. W odpowiedzi z dnia 2 marca 2015 r. skarżący podniósł, że jego sytuacja nie uległa zmianie. Stwierdził, że żądane dokumenty przedłożył w sprawie o sygn. akt II SAB/Ol 101/12 i II SAB/Ol 57/13 oraz w innych sprawach, tym samym zbyteczne jest ich powielanie, skoro Sąd w pełni nimi dysponuje. Podał, że nie posiada źródeł dochodu. Wsparcia co do utrzymania i ponoszonych wydatków udzielają mu krewni, rodzina. Powtórzył, że posiadane nieruchomości wykorzystuje wyłącznie na indywidualne potrzeby bytowe związane z zamieszkaniem i wyżywieniem. Z tych powodów irracjonalna byłaby ich sprzedaż, skoro nieruchomości te umożliwiają mu przeżycie. Skarżący podał, że nie posiada rachunków bankowych oszczędnościowych. Dalej Sąd podkreślił, że skarżący nie może skutecznie powoływać się na dokumenty przedłożone w innych sprawach z jego skarg. Wnioski o prawo pomocy składane do poszczególnych spraw muszą być odrębnie należycie umotywowane i udokumentowane. Sąd nie ma obowiązku poszukiwać dokumentów źródłowych przedkładanych przez wnioskodawcę do innych spraw, gdyż to na stronie zainteresowanej ciąży obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna i rodzinna uzasadnia udzielenie jej w konkretnej sprawie tej szczególnej pomocy jaką jest prawo pomocy. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego skarżący po raz kolejny uchylił się od przedstawienia żądanych informacji, co uniemożliwiło obiektywną ocenę rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego. Przez to nie zasługiwały na uwzględnienie wnioski skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 24 lutego 2014 r. i 9 grudnia 2014 r., w których domagał się najpierw zwolnienia go od wpisu sądowego od wniosku o wymierzenie organowi grzywny, a następnie zwolnienia go od kosztów sądowych w całości. We wnioskach tych skarżący podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i innych świadczeń z tego tytułu. Wykazał też, że jest właścicielem mieszkania o pow. ok. 36 m², nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 111,54 m². Podał, że nieruchomości te uprawia wyłącznie na potrzeby własnego wyżywienia. Nie posiada oszczędności i przedmiotów wartościowych. Są to kolejne wnioski w sprawie, w których skarżący podaje takie same argumenty jak poprzednio, nie wyjaśniając w dalszym ciągu skąd ma środki na utrzymanie, mimo trzykrotnej prawomocnej odmowy przyznania mu prawa pomocy z powodu uniemożliwienia dokonanie oceny jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, skarżący faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Sąd stwierdził, że A. Z.i, wnosząc po raz kolejny o przyznanie prawa pomocy nie wykazał okoliczności, które uzasadniałaby zmianę postanowienia Sądu z dnia 14 listopada 2013r. Treść złożonych oświadczeń nie daje podstaw do pozytywnego rozpoznania żądania skarżącego co do zwolnienia od kosztów sądowych w całości czy też w części. Wnioskodawca w dalszym ciągu faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Wbrew uprzedniemu wezwaniu, pomimo wielokrotnego wyjaśniania wnioskodawcy potrzeby oszacowania potencjału posiadanych nieruchomości poprzez ustalenie ich położenia i wartości, skarżący w dalszym ciągu pomija te okoliczności. Wnioskodawca przedstawił tylko te dane, które uznał za stosowne. W dalszym ciągu odmawia przedłożenia pełnej treści aktów notarialnych, nie podaje kto i w jakim zakresie udziela mu wsparcia finansowego. Nie wiadomo więc skąd ma środki na opłacenie kosztów związanych z posiadaniem i utrzymaniem wymienionych trzech nieruchomości. W przedmiotowych wnioskach, jak i w odpowiedzi na wezwanie z dnia 3 lutego 2015r., skarżący nie uzupełnił swoich wyjaśnień pomimo wielokrotnego zwrócenia uwagi przez Sąd na potrzebę pełnego i rzetelnego zobrazowania sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej, co uniemożliwiało Sądowi dokonanie obiektywnej i wszechstronnej analizy zasadności kolejnego wniosku. Jak już wielokrotnie wyjaśniano stronie, wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny. Argumentacja strony sprowadza się zaś po raz kolejny jedynie do polemiki ze stanowiskiem Sądu co do oceny możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów niniejszego postępowania, a także do bezpodstawnego kwestionowania stanowiska sądów o konieczności ujawnienia wszelkich danych obrazujących sytuację rodzinną, majątkową oraz finansową wnioskodawcy. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd wnioski oddalił. Na powyższe postanowienie wnioskujący wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.) w zw. z art. 23 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 4 w zw. z art. 19 p.p.s.a., art. 183 § 2 pkt 4 w zw. z art. 22 § 1 i 3 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 183 § 1 pkt 5 w zw. z art. 255 p.p.s.a., art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej zwana "p.p.s.a.") – przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Stosownie natomiast do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Uwzględniając dane zawarte we wniosku należy stwierdzić, że Sąd Wojewódzki zasadnie zobowiązał skarżącego, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do przedstawienia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga to, że w wezwaniu skierowanym do skarżącego skonkretyzowane zostały dokumenty i dane, które skarżący winien uzupełnić. Tymczasem skarżący nie wyjaśnił kwestii dotyczących jego sytuacji majątkowej, jak również nie przedstawił żądanych dokumentów. Trafnie więc uznał Sąd Wojewódzki, że skarżący w istocie uniemożliwił weryfikację swojej sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Rzeczą wnioskodawcy jest rzetelne przedstawienie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i dochodach, w przeciwnym bowiem razie musi liczyć się z negatywnym rozstrzygnięciem Sądu. Tymczasem uchylanie się przez skarżącego od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy związanych z udokumentowaniem sytuacji majątkowej było podstawą do odmowy przyznania prawa pomocy skarżącemu we wcześniej wydanych orzeczeniach w tym przedmiocie. Zaznaczyć trzeba, że skarżący kwestionując ustalenia Sądu zawarte w zaskarżonym postanowieniu, nie wykazał w zażaleniu bądź dodatkowych dokumentach okoliczności mogących świadczyć za przyznaniem prawa pomocy. Nie ulega ponadto wątpliwości, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko uzyskiwanie bieżących dochodów i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. Jak wskazał Sąd, w skład majątku wnioskującego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Trudno było zatem uznać skarżącego za osobę ubogą. Słusznie Sąd Wojewódzki stwierdził, że skarżący nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie byłby w stanie przezwyciężyć problemów finansowych. Znamienne jest to, że skarżący w zażaleniu całkowicie pomija kwestię gospodarowania majątkiem w postaci nieruchomości. Podkreślenia więc wymaga, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wskazywano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., II FZ 31/10). Zastrzec również należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta stanowi jednak wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienia NSA z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji tego Sąd I instancji odmówił przyznania stronie prawa pomocy, to nie można mówić o naruszeniu prawa do sądu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy zawiera wyczerpującą i przekonującą argumentację odnoszącą się do stanu faktycznego ustalonego obiektywnie na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.