II OZ 213/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II SO/Ol 39/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenia grzywny Wójtowi Gminy [...] postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 6 lutego 2013 r., II SO/Ol 39/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił A. Z. (dalej wnioskujący) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie grzywny Wójtowi Gminy [...] w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że wnioskujący jest właścicielem mieszkania o powierzchni około 36 m², budynku do rozbiórki o powierzchni 111,54 m² i nieruchomości rolnej o powierzchni 0,59 ha. Wnioskujący ogólnikowo odnosząc się do wezwania do przedłożenia oświadczenia dotyczącego źródeł utrzymania, wydatków i sposobu wykorzystania posiadanych nieruchomości oraz kopii: aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, dowodów opłacenia w 2012 r. należności wiążących się z posiadaniem nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku lub zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu oraz wyciągów ze wszystkich posiadanych przez wnioskującego rachunków bankowych, uniemożliwił dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Podnosząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał jedynie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył – "prawnie nie może skarżącego zaliczyć w poczet swojego gospodarstwa domowego". Nie wskazał, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił także kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Sąd I instancji wskazał, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Wnioskujący jest właścicielem mieszkania o powierzchni około 36 m² i trzech działek o powierzchni 403 m², 500 m² i 5000 m². Z treści przedłożonych kopii fragmentów aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości, zostały przez skarżącego usunięte. Wnioskujący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób niebudzący wątpliwości, tak więc Sąd I instancji uznał wniosek jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi "uprawdopodobnić" [winno być "udowodnić"] okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. W niniejszej sprawie skarżący uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny wybrane selektywnie informacje i dokumenty, winien był zatem liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za "uprawdopodobnione" [winno być "udowodnione"]. Na powyższe postanowienie wnioskujący wniósł zażalenie, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia tj. art. 255, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2, art. 252, art. 255 w zw. z art. 256 pkt 2 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a., art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.) i domagał się jego zmiany względnie uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Jeżeli w ocenie Sądu oświadczenie strony zawarte we wniosku okazałoby się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budziłoby wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona na wezwanie Sądu jest obowiązana złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny, i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie NSA z: 5.10.2011 r., II FZ 540/11, Lex nr 965088; 26.8.2011 r., II FZ 338/11, Lex nr 896349; 06.6.2011 r., II FZ 227/11, Lex nr 821427). W niniejszej sprawie Sąd I instancji prawidłowo skorzystał z uprawnienia z art. 255 p.p.s.a., wzywając skarżącego do przedłożenia, w zakreślonym terminie, oświadczenia dotyczącego źródeł utrzymania, wydatków i sposobu wykorzystywania posiadanych nieruchomości oraz kopii: aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku, dowodów opłacenia w 2012 r. należności wiążących się z posiadaniem nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku lub zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu oraz wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych za okres od 27 lipca 2012 r. do dnia odbioru wezwania (k. 13-14, 18 akt sądowych). Skarżący nie wykonując w prawidłowy sposób wezwania Sądu z dnia 8 października 2012 r., uniemożliwił Wojewódzkiemu Sądowi weryfikację Jego sytuacji majątkowej z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, o których stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W niniejszej sprawie należy podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że wnioskujący ogólnikowo odnosząc się do wezwania, w zasadzie uniemożliwił Sądowi dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Trafnie Sąd I instancji wskazał, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. Jak wskazał Sąd, w skład majątku wnioskującego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Wnioskujący jest właścicielem mieszkania o powierzchni około 36 m² i trzech działek o powierzchni 403 m², 500 m² i 5000 m². Mimo wezwania Sądu, wnioskujący nie pozwolił na określenie stanu posiadanego majątku i jego wartości, gdyż dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez skarżącego usunięte (k. 19-35 akt sądowych). Strona prowadząca proces lub wstępująca na drogę sądową winna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i winna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (postanowienie NSA z 30.7.2009 r., I OZ 753/09, cbosa). Wskazać należy, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie NSA z 09.7.2009 r., I OZ 713/09, cbosa). To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek szczegółowego określenia swego żądania i wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z: 4.4.2011 r., II FZ 103/11, Lex nr 783800; 22.02.2011 r., II GZ 59/11, Lex nr 783918; B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, LexisNexis 2011 r., s. 737; J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2011 r., s. 618-619 uw. 1-2). Wyjątkowy charakter omawianej instytucji prawnej, pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych bądź sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (postanowienie NSA z: 24.3.2011 r., I FZ 17/11, Lex nr 783616; 1.12.2010 r., I GZ 382/10, Lex nr 741371). W interesie strony leży właściwe przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy; do wnioskodawcy należy inicjatywa dowodowa strony (postanowienie NSA z 17.5.2011 r., II GZ 253/11). Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym w takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (postanowienie NSA z 14.01.2011 r., II OZ 1361/10, Lex nr 743829). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.). Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie NSA z 25.2.2010, II FZ 31/10, cbosa). W związku z powyższym Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że wnioskujący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym przez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mimo wezwania Sądu I instancji, wnioskujący nie przedłożył dokumentów źródłowych i oświadczeń, a nadesłane odpisy fragmentów aktów notarialnych zostały pozbawione istotnych fragmentów (k. 26-34v akt sądowych), mogących wskazać na wartość istotnych składników majątku wnioskodawcy. Z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy, niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie stronie, nie posiadającej dostatecznych środków finansowych, możliwości obrony jej praw przed niezawisłym sądem. Prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych (postanowienie NSA z 23.11.`010 r., II FZ 486/10, Lex nr 742540). Zaskarżone postanowienie nie narusza art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, tym bardziej, że wpis od wniosku należy ocenić jako symboliczny. Naczelny Sąd Administracyjny analizując sytuację majątkową wnioskującego, uznał, że jest on w stanie uiścić wpis w niniejszej sprawie w wysokości 100 zł (k. 8 akt sądowych; określonej zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sadami administracyjnymi - Dz. U. nr 221, poz. 2193), bez uszczerbku dla swego koniecznego utrzymania. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.