II OZ 74/15

Dnia 5 lutego 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski, , , po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt VII SA/Wa 2866/12 o odrzuceniu skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi R. Z. na postanowienie [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] października 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Prawomocnym postanowieniem z dnia 22 marca 2013 r. referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zwany dalej "Sądem", odrzucił skargę z tej przyczyny, że skarżący w związku z ww. postanowieniem o odmowie przyznania prawa pomocy po wezwaniu do wykonania zarządzenia w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu nie uiścił wymaganego wpisu w terminie. W dniu 6 sierpnia 2013 r. skarżący złożył sprzeciwi od ww. postanowienia referendarza wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego wniesienia. W dniu 26 sierpnia 2013 r. wniósł skargę kasacyjną od ww. postanowienia Sądu o odrzuceniu skargi, zawierając w niej kolejny (drugi) wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Następnie zapadłym w toku instancyjnym prawomocnym postanowieniem z dnia 21 listopada 2013 r., sygn. akt II OZ 1040/13, Naczelny Sąd Administracyjny przesądził o braku podstaw do przywrócenia terminu do wniesienia ww. sprzeciwu; zaś prawomocnym postanowieniem z dnia 12 grudnia 2013 r. Sąd I instancji odrzucił sprzeciw od ww. postanowienia referendarza. Ponadto zapadłym w toku instancyjnym prawomocnym postanowieniem z dnia 18 czerwca 2014 r., sygn. akt II OZ 605/14, Naczelny Sąd Administracyjny przesądził, że brak było podstaw do uwzględnienia ponownego (drugiego) wniosku o przyznanie prawa pomocy zawartego w skardze kasacyjnej, ponieważ nie wynika z niego aby doszło do zmiany okoliczności sprawy, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy, a ponadto skarżący nie wykonał wezwania Sądu w zakresie złożenia przez skarżącego dodatkowych informacji dotyczących jego sytuacji majątkowej. Po prawomocnym zakończeniu postępowania dotyczącego prawa pomocy, zarządzeniem z dnia 14 lipca 2014 r. Przewodniczącego Wydziału wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w terminie 7 dni. Jednocześnie przy piśmie doręczającym zarządzenie w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu, pouczono skarżącego o możliwości przyznania prawa pomocy. Zarządzenie to doręczono skarżącemu w dniu 31 lipca 2014 r. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący, w biegu 7-dniowego terminu (tj. w dniu 6 sierpnia 2014 r.) zakreślonego ww. zarządzeniem, złożył kolejny (trzeci) wniosek o przyznanie prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Zarządzeniem z dnia 20 sierpnia 2014 r. skarżący został wezwany do usunięcia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy przez nadesłanie wypełnionego formularza PPF, w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. Zarządzenie to zostało doręczone skarżącemu w dniu 8 września 2014 r. W dniu 17 września 2014 r., a więc już po terminie do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący złożył kolejny (czwarty) wniosek o przyznanie prawa pomocy. W tych warunkach Sąd I instancji, nie kończąc w sposób formalny wniosku (trzeciego z kolei) o przyznanie prawa pomocy złożonego w związku z zarządzeniem w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego skargi, postanowieniem z dnia 16 września 2014 r. odrzucił skargę kasacyjną jako nieopłaconą. Na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej skarżący wniósł zażalenie, podnosząc, że Sąd I instancji nie uwzględnił okoliczności, że skarżący złożył w sprawie kolejny (czwarty) wniosek o przyznanie prawa pomocy. Następnie zapadłym w toku instancyjnym prawomocnym postanowieniem z dnia 9 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 1393/14, Naczelny Sąd Administracyjny przesądził, że brak było podstaw do uwzględnienia czwartego z kolei wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, ale z innych przyczyn niż w nim przedstawione. W okolicznościach niniejszej sprawy dla wyniku postępowania nie ma znaczenia fakt złożenia przez skarżącego kolejnego (czwartego wniosku o przyznanie prawa pomocy), ponieważ wniosek ten został złożony już po upływie terminów procesowych przysługujących skarżącemu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, jak i do uzupełnienia braków formalnych kolejnego (trzeciego) wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponieważ złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wywiera skutki procesowe jedynie dla przyszłego toku postępowania, jego skutkami nie można objąć skutków procesowych zaistniałych przed złożeniem danego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd jednak pominął, że przed odrzuceniem skargi kasacyjnej nie zostało w sposób formalny zakończone postępowanie w przedmiocie trzeciego z kolei wniosku o przyznanie prawa pomocy, którego braków formalnych skarżący nie uzupełnił w terminie, pomimo, że zakreślono skarżącemu termin 7-dniowy pod rygorem pozostawienia wniosku o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. Istotne jest bowiem to, że ten trzeci wniosek został wniesiony przez skarżącego w odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej z zachowaniem zakreślonego w tym zarządzeniu terminu 7 dni. Należy mieć na względnie, że strona postępowania w każdym czasie postępowania sądowoadministracyjnego może złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, który, jak wskazano powyżej, będzie miał wpływ na sytuację prawną strony wnoszącej taki wniosek, ale na przyszłe postępowanie. Poza tym wcześniejsze odmowy przyznania prawa pomocy takiego uprawnienia strony nie wykluczają, oznaczają natomiast, że w dalszym ciągu w sprawie do czasu złożenia kolejnego wniosku obowiązuje generalna zasada postępowania, zgodnie z którą strona ponosi koszty za zainicjowaną przez siebie sprawę sądową. W każdym bowiem czasie może ulec zmiana sytuacji materialnej strony postępowania, a w związku z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd administracyjny powinien to zbadać w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.". W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd powinien zatem w pierwszej kolejności załatwić formalnie trzeci z kolei wniosek o przyznanie prawa pomocy, który został wniesiony w biegu 7-dniowego terminu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Następnie po uprawomocnieniu się takiego załatwienia wniosku, Sąd powinien wezwać skarżącego do wykonania zarządzenia Przewodniczącej Wydziału w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej (ponowne wezwanie). W orzecznictwie sądów administracyjnych jako zasadę przyjmuje się, że jeżeli strona po doręczeniu jej wezwania do uiszczenia opłaty sądowej, ale przed upływem siedmiodniowego terminu do jej uiszczenia, złoży wniosek o zwolnienie jej od kosztów sądowych, pierwotne wezwanie traci aktualność. Gdy nastąpi odmowa zwolnienia (lub pozostawienie wniosku bez rozpoznania), wezwanie powinno być powtórzone po uprawomocnieniu się negatywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia od kosztów (por. postanowienie NSA z 26 kwietnia 2005 r., II FZ 125/05). Termin siedmiodniowy do wniesienia opłaty biegnie we wskazanej sytuacji od daty doręczenia zarządzenia wzywającego do wykonania wezwania do uiszczenia opłaty, a nie od doręczenia stronie odpisu postanowienia o odmowie zwolnienia jej od kosztów sądowych, czy daty uprawomocnienia się postanowienia w przedmiocie prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z 14 listopada 2013 r., II FSK 2768/13; z 11 kwietnia 2013 r., I OSK 536/13; z 8 marca 2012 r., II OSK 516/12; z 6 czerwca 2009 r., II OZ 481/09). Tym samym nie można było uznać, jak to uczynił Sąd I instancji, że termin do uiszczenia wpisu biegł od daty doręczenia pierwotnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Powyższą ocenę potwierdza również stanowisko Sądu I instancji zawarte w zaskarżony postanowieniu, jak i przywołane tam orzecznictwo (postanowienie NSA z dnia 29 września 2005, II FZ 608/05). W związku z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym najpóźniej w terminie 7-dniowym do uiszczenia wpisu sądowego, obowiązek uiszczenia przez stronę opłaty powstaje dopiero po doręczeniu przez sąd, ale ponownego wezwania do uiszczenia takiej opłaty, co z kolei jest możliwe dopiero po zakończeniu postępowania wywołanego konkretnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Zgłoszenie bowiem takiego wniosku w terminie wynikającym z zarządzenia przewodniczącego przerywa jego bieg. Powyższe stanowisko zostało zaczerpnięte przez sądy administracyjne z orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. uchwała z 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNCP 1976, z. 7-8, poz. 162; postanowienie z 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999/11/196, Biul.SN 1999/10/4, Biul.SN 1999/9/5). Aksjologicznie Sąd Najwyższy uzasadniał swoje stanowisko tym, że "przepisy o kosztach sądowych spełniają tylko służebną rolę w stosunku do norm regulujących sam przebieg procesu. Z racji tego charakteru nie mogą wywierać ujemnego wpływu na prawidłowy wymiar sprawiedliwości. Przekonaniu o takim właśnie charakterze tych przepisów ustawodawca dał wyraz m.in. w instytucji zwolnienia od kosztów sądowych. Muszą one zatem być tak wykładane, aby przy zachowaniu ich funkcji zostały stworzone gwarancje zapewniające stronie możliwość wypełnienia obowiązku procesowego oraz aby nie powstały trudności, które praktycznie prowadziłyby do pozbawienia strony możności obrony swych praw". Racji tej argumentacji nie można odmówić również w zestawieniu z przepisami ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Najistotniejsze dla prawidłowo przeprowadzonej procedury jest zatem to czy nastąpiło "zderzenie się" w tym samym czasie obowiązku uiszczenia opłaty warunkującej podjęcie przez sąd czynności (art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a.) i uprawnienia strony niezamożnej do ubiegania się o zwolnienie od kosztów (art. 246 p.p.s.a.). Jeżeli to nastąpiło, pierwszeństwo uzyskuje postępowanie o zwolnienie od kosztów. Jak wynika z akt sprawy właśnie z takim "zderzeniem się" obowiązku i uprawnienia strony mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Dopiero ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, ale dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie mogłoby uchylić skutków prawomocności wydanego bezpośrednio wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie miałoby wpływu na bieg terminu określonego w art. 220 § 1 p.p.s.a., co czyniłoby uzasadnionym odrzucenie skargi kasacyjnej. Z taką okolicznością nie mamy jednak do czynienia w niniejszej sprawie, dlatego zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu. W okolicznościach niniejszej sprawy konieczne będzie zatem w pierwszej kolejności prawomocne załatwienie trzeciego wniosku o przyznanie prawa pomocy z 6 sierpnia 2014 r. – data nadania w Urzędzie Pocztowym (k-175), którego braków skarżący nie uzupełnił w terminie, a następnie doręczenie skarżącemu wezwania do wykonania prawomocnego zarządzenia z 14 lipca 2014 r. (k-171) w przedmiocie wezwania skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Dopiero po upływie terminu zakreślonego w ponownym wezwaniu będzie możliwie odrzucenie skargi kasacyjnej, o ile skarżący nie uiści wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w terminie zakreślonym w takim ponownym wezwaniu, od którego to wezwania już nie będzie przysługiwało zażalenie. Ponadto dla prawidłowości takiego odrzucenia skargi kasacyjnej nie mają i nie będą miały znaczenia kolejne złożone przez skarżącego wnioski o przyznanie prawa pomocy, w tym w trakcie biegu terminu do wykonania ponownego wezwania do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. Sytuację prawną na etapie rozpoznawania skargi kasacyjnej będzie bowiem kreowało prawomocnie zakończone postępowanie w przedmiocie wniosku z 6 sierpnia 2014 r. – data nadania w Urzędzie Pocztowym (k-175) o przyznanie prawa pomocy, a nie kolejne wnioski skarżącego w tym zakresie. Z tych względów, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił uchylić zaskarżone postanowienie.