II FZ 553/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del) Lidia Ciechomska-Florek po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. [...] z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnym w Rzeszowie z dnia 28 maja 2013 r. sygn. akt I SA/Rz 180/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. [...] z siedzibą w K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 14 grudnia 2012 r. [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2011 r. p o s t a n a w i a oddalić zażalenie Skarżąca – J. [...] z siedzibą w K., dalej także jako strona bądź spółka, wystąpiła do Sądu o zwolnienie od kosztów sądowych i złożyła na urzędowym formularzu oświadczenie o stanie majątkowym, z którego wynika, że jej kapitał zakładowy wynosi 50 000 zł, wartość środków trwałych 269 963,94 zł, a ostatni rok obrotowy spółka zamknęła stratą w wysokości 780 691,91 zł. Spółka zadeklarowała, że nie posiada na rachunkach bankowych żadnych środków, gdyż jej konta zostały zajęte. Wskazała, że zła kondycja finansowa strony jest efektem powodzi z 2010 r., która wyrządziła w jej majątku znaczne szkody. Uzupełniając oświadczenia o stanie majątkowym spółka przedłożyła, między innymi: kopie deklaracji VAT, zgodnie z którymi, w okresie od grudnia 2012 r. do lutego 2013 r. spółka nie dokonywała czynności opodatkowanych (nabywała jedynie towary i usługi, których wartość w poszczególnych miesiącach wyniosła: 224 zł, 936 zł oraz 300 zł), zeznanie PIT za 2011, zgodnie z którym jej przychód wyniósł w tym roku 553 900,18 zł, zeznanie PIT za 2012 r., w którym przychód spółki wyniósł 1 827 300 zł, zaś koszty jego uzyskania 2 609 676,31 zł, a także bilans, zgodnie z którym wartość aktywów trwałych spółki wyniosła 2 237 635,94 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny, w postanowieniu z 28 maja 2013 r. sygn. akt I SA/Rz 180/13, oddalając zażalenie, wskazał, że wpis od skargi w sprawie wynosi 1 713 zł. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, na podstawie złożonych oświadczeń i dokumentów źródłowych nie sposób stwierdzić, że uiszczenie pełnych kosztów sądowych, związanych ze sprawą, wykracza poza zakres możliwości spółki. Do wniosków takich prowadzi porównanie chociażby wartości należących do niej środków trwałych (269 963,94 zł) z wysokością wpisu od skargi (1713 zł). W szczególności wymagalne koszty sądowe w sprawie znajdują pokrycie w majątku spółki. Sąd zaznaczył, że spółka prowadzi działalność gospodarczą osiągając przychody znacznych rozmiarów (553 900,18 zł w 2011 r. i 1 827 300 zł w roku 2012), również wielokrotnie przewyższające wysokość kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu, odnotowana strata jest tzw. stratą bilansową, która nie odzwierciedla rzeczywistego rezultatu prowadzonej działalności. Sąd zauważył, że spółka jest przedsiębiorcą, a celem jej działania jest osiąganie zysków, z tego też względu trudno jest znaleźć uzasadnienie dla przerzucania kosztów jej funkcjonowania, obejmujących między innymi koszty sądowe, na podatników. Argumentem za uwzględnieniem wniosku spółki nie może być również fakt dotknięcia jej skutkami powodzi z 2010 r., ponieważ zdarzenie to miało miejsce trzy lata temu, trudno więc teraz powoływać się na ten fakt, jako samoistną przesłankę przyznania prawa pomocy. Spółka, w zażaleniu z 3 kwietnia 2013 r. zakwestionowała w całości postanowienie Sądu pierwszej instancji z 28 maja 2013 r. i wniosła o zmianę postanowienia poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych względnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zażalenia spółka zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych będący konsekwencją przyjęcia, że spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą i uzyskuje przychody znacznych rozmiarów w sytuacji, kiedy formalnie wykazywany przychód jest związany z nakładami poczynionymi przez najemców na nieruchomość spółki, które to nakłady są kompensowane czynszem z najmu. Spółka zwróciła uwagę na to, że toczy się wobec niej wiele spraw sądowych, co ogranicza ją w korzystaniu z majątku. Zdaniem spółki, jej sytuacja majątkowa uległa znacznemu pogorszeniu, ponieważ, w celu zminimalizowania szkód, przeznacza ona posiadane środki na "ratowanie nieruchomości" oraz na spłatę długów, będących wynikiem powodzi. Spółka poinformowała, że nie posiada środków pieniężnych w kasie i na rachunkach bankowych, a wykazane w bilansie aktywa są jedynie wierzytelnościami wobec najemców nieruchomości, którzy rozliczają te wierzytelności w drodze nakładów i remontów. Spółka została zmuszona do rozliczenia czynszów najmu za przyszłe okresy z remontami popowodziowymi, a pozycje te znajdują się w rozliczeniach międzyokresowych. Zdaniem spółki, nieprzyznanie jej prawa pomocy doprowadzi do naruszenia jej konstytucyjnego prawa do Sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie należało oddalić. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 poz. 270, dalej jako p.p.s.a.) osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, a rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, Sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (postanowienie z 23 maja 2013 r. II FZ 255/13). Sąd odwoławczy zwraca uwagę spółki, że jej sytuacja była już oceniana przez Naczelny Sad Administracyjny w sprawie II FSK 327/13. Analizie poddane zostały zagadnienia związane, m.in., z wpływem powodzi na wysokość uzyskiwanych przez spółkę przychodów oraz zdolność gospodarowania posiadanymi wierzytelnościami. Badając kolejny wniosek spółki złożony w innej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na potrzeby postępowań sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, Lex nr 507290 a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Lex nr 479142, z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191 i postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt I SA/Gd 269/04, Lex nr 220385). Sąd odwoławczy wskazuje, że stosownie do art. 252 § 1 p.p.s.a., oceniając wniosek osoby prawnej o przyznanie prawa pomocy, Sąd bierze pod uwagę jedynie dane o jej stanie majątkowym i dochodach (por. M. Grzymisławska-Cybulska, Zakresy podmiotowy i przedmiotowy wniosku o przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym, "Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego" 2007, nr 1, s. 38). Pod pojęciem stanu majątkowego należy zaś rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Z uwagi na powyższe, w niniejszej sprawie szczególnie istotne dla oceny zdolności spółki do ponoszenia obciążeń jest osiąganie przez spółkę przychodów i dysponowanie wierzytelnościami, co nie tylko nie zostało przez spółkę zakwestionowane w zażaleniu, lecz nawet okoliczność ta został potwierdzona. W orzecznictwie zwraca się uwagę na fakt, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r. I OZ 208/08). Sąd odwoławczy ma świadomość subiektywnego poglądu spółki o jej trudnej sytuacji finansowej, jednakże to od spółki (podmiotu gospodarczego) zależy wybór taktyki prowadzonej działalności gospodarczej, także w zakresie kompensaty należności z najemcami. Wybór przyjętego modelu rozliczeń nie powinien zmniejszać zdolności spółki do realizacji zobowiązań publicznoprawnych, do których zalicza się wpis od skargi w sprawie, zatem rozliczenie czynszu w postaci nakładów i remontów wynajmowanych nieruchomości, poniesionych po powodzi z 2010 r. nie jest okolicznością świadczącą o niemożliwości wygospodarowania środków na poczet kosztów sądowych w sprawie. Ponadto należy wskazać na fakt, że wydatki na spory sądowe są, obok wydatków o charakterze cywilnoprawnym, co do zasady, związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Jednakże, wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej o charakterze cywilnoprawnym - czyli te, których w przeważającej mierze dotyczą koszty uzyskania przychodów - nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Podkreślenia wymaga również, że sam fakt, że osoba prawna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykazuje w swojej działalności straty nie stanowi wystarczającej przesłanki jego udzielenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn.akt I FZ 436/04). Nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2011 r., I FZ 344/11). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą powinna ona, w procesie zarządzania dochodem brutto, uwzględniać środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związane z prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej. W ocenie Sądu odwoławczego, fakt osiągania przychodów w znacznych rozmiarach (za 2011 r. – 553900,18 zł, za 2012 – 1827300 zł), tj. przekraczających wysokość kosztów sadowych wymaganych w sprawie (1713 zł) uniemożliwia uznanie poglądu spółki o wadliwości postanowienia Sądu pierwszej instancji – za trafny. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji rozpoznał wniosek spółki o przyznanie prawa pomocy w sposób rzetelny i nie naruszył zasad postępowania, a w każdym razie naruszeń tych spółka nie wykazała w treści zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny ocenia bowiem orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pod kątem zaistnienia bądź nie okoliczności, o których mowa w art. 184 i 185 § 1 p.p.s.a., a wszystkie fakty, na które spółka powołuje się w zażaleniu powinny zostać wykazane. Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił w sprawie wpływ faktu istnienia straty w działalności gospodarczej spółki dla jej zdolności ponoszenia kosztów sądowych w sprawie. Odniósł się także do wpływu zjawiska powodzi sprzed trzech lat na zdolność uzyskania przez spółkę przychodów, co ma odzwierciedlenie w deklaracjach spółki. Z uwagi na fakt osiągania przez spółkę przychodów - w ocenie zdolności spółki do ponoszenia kosztów sądowych - pominięcie przez Sąd pierwszej instancji możliwości gospodarowania majątkiem spółki o wartości 269963,94 zł nie jest okolicznością uzasadniającą wyeliminowanie z obrotu prawnego postanowienia Sądu pierwszej instancji. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.