II FZ 391/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 786/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi T. K. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1016/11 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 29 sierpnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 10 stycznia 2014 r., VIII SA/Wa 786/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił T. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi T. K. o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1016/11. Z uzasadnienia orzeczenia Sądu pierwszej instancji wynika, że pismem z dnia 27 września 2013 r. T. K. (dalej: "skarżąca") wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę o wznowienie postępowania sądowego w sprawie sygn. akt VIII SA/Wa 1016/11. Jednocześnie skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Strona uzyskuje stały dochód z zabezpieczenia społecznego w postaci renty rodzinnej po mężu w kwocie 1.024 zł netto. Ponadto oświadczyła, iż nie posiada żadnych oszczędności, nieruchomości oraz majątku ruchomego. Zajmuje mieszkanie służbowe o powierzchni około 50 m2. Wskazała także, iż ponosi wydatki z tytułu czynszu miesięcznego – 162 zł, gazu – 100 zł na miesiąc, energii elektrycznej – 200 zł na dwa miesiące, opału na zimę – około 2.500 zł na sezon, telefonu – 20 zł na miesiąc oraz na zakup leków 300 zł na miesiąc. Pismem z dnia 4 listopada 2013 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, do złożenia dodatkowych informacji dotyczących jej sytuacji materialnej poprzez wyjaśnienie jak wydatkowała posiadane oszczędności w kwocie 30.000 zł, które wskazywała we wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie sygn. akt VIII SA/Wa 1016/11. W zakreślonym terminie strona okoliczności tych nie wyjaśniła. Oddalając wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał na dyspozycję art. 243 § 1, art. 245 § 1 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." podnosząc, że z przedstawionych przez stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy informacji powinna wynikać obiektywna niemożność poniesienia kosztów postępowania. Następnie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na instytucję uregulowaną w art. 255 p.p.s.a. wskazując, iż zaniechanie zastosowania się przez stronę do wezwania, jakie przewiduje powołany artykuł, ma ten skutek, że nie można skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń lub dokumentów źródłowych. W tym kontekście wskazano, iż skarżąca w ogóle nie wykonała wezwania referendarza sądowego w zakresie wyjaśnienia, czy wydatkowała, czy też nadal posiada oszczędności w kwocie 30.000 zł, które wykazywała w prowadzonych innych postępowaniach o przyznanie prawa pomocy. Brak tych wyjaśnień, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, uniemożliwił ocenę sytuacji majątkowej strony, a zatem uznać należało, że skarżąca nie udowodniła, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Na powyżej powołane rozstrzygnięcie strona wniosła zażalenie, domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przyznania prawa pomocy polegającego na zwolnieniu z obowiązku uiszczenia opłaty sądowej od złożonej skargi. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła błędne ustalenie stanu faktycznego polegające na nieprawidłowym przyjęciu, ze strona jest w stanie uiścić opłatę sądową od złożonej skargi bez uszczerbku koniecznego dla swojego utrzymania. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny bezpodstawnie odmówił jej przyznania prawa pomocy, gdy ze złożonego przez nią oświadczenia jednoznacznie wynika, że w obecnej chwili nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, a jeżeli Sąd miał wątpliwości co do danych zawartych w oświadczeniu, mógł żądać przedstawienia stosownych dokumentów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Z kolei art. 246 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W tym miejscu wskazać należy na ugruntowany już w orzecznictwie pogląd, iż skarżący nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010, s. 567 - 568). Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis ten w powiązaniu z powyższą konstatacją, iż to na skarżącym spoczywa ciężar dowodu prowadzi do wniosku, że niedopełnienie przez stronę w całości lub części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia wymaganych dokumentów, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo...., s. 594). Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 27 marca 2014 r., II FZ 241/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nałożenie na stronę powyższych obowiązków wynika z faktu, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od ogólnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na skutek przyznania stronie prawa pomocy dochodzi do obciążenia tymi kosztami budżetu państwa, a więc pośrednio wszystkich podatników. Aby przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej było możliwe sąd musi więc dokonać oceny, czy wskazane w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przesłanki rzeczywiście zaistniały. Przytoczone przez stronę okoliczności powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym przepisie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2012 r., II FPP 2/12, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania wyjaśniającego postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., I OZ 207/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Na marginesie należy wskazać, że pozostawienie bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy może nastąpić, zgodnie z art. 257 p.p.s.a., tylko wówczas, gdy nie został złożony na urzędowym formularzu lub gdy strona nie usunęła formalnych braków takiego wniosku. Odmienna natomiast jest sytuacja, gdy sąd uznał informacje wynikające z takiego wniosku za niewystarczające i na podstawie art. 255 p.p.s.a. zażądał dodatkowych dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, rodzinnego lub dochodów strony. Niezłożenie takich dowodów nie pozwala na pozostawienie wniosku bez rozpoznania, lecz jest równoznaczne z niewykazaniem przez stronę podstaw do przyznania prawa pomocy i uzasadnia oddalenie jej wniosku. Takie stanowisko prezentowane jest konsekwentnie w judykaturze (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79; 31 lipca 2008 r., I FZ 272/08; 16 lipca 2008 r., II GZ 141/08; 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08; 31 marca 2005 r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, nr 1, poz. 13). Pogląd taki prezentowany jest także w piśmiennictwie przedmiotu (zob. B. Dauter, Prawo pomocy, PP 2007, nr 1, s. 41; M. Grzymisławska-Cybulska, Rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym w praktyce sądów administracyjnych, Administracja 2006, nr 3, s. 81). Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie odmówił skarżącej prawa pomocy wskazując, iż wnioskodawczyni nie przedłożyła, pomimo wezwania, wymaganych wyjaśnień jak zostały wydatkowane posiadane przez stronę oszczędności w wysokości 30.000 zł, które skarżąca wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu, o którego wznowienie na obecnym etapie sprawy wnosi. Naczelny Sąd Administracyjny popiera argumentację Sądu pierwszej instancji, że brak tych wyjaśnień uniemożliwia wnikliwą oraz szczegółową ocenę sytuacji majątkowej strony, co jest warunkiem dopuszczalności przyznania prawa pomocy. Skarżąca nie przedstawiła pełnej informacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej, wobec czego niemożliwa była weryfikacja twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej strony i braku środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych związanych ze skargą o wznowienie postępowania. W konsekwencji uznać należy, iż nie ma podstaw aby uznać przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. za uprawdopodobnioną. Biorąc powyższe pod uwagę, wskazać należy, że skarżąca zaprezentowała swoją sytuację materialną w sposób niezupełny, czym naraziła się na negatywne skutki w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bowiem nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dlatego też nie może budzić wątpliwości, że złożony przez nią wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na oddalenie. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.