II FZ 759/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka, po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 197/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi W. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 17 stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty zaległości podatkowej postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2014 r., I SA/Ol 197/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił W. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 17 stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty zaległości podatkowej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał, iż wnioskiem z dnia 10 marca 2014 r. złożonym na urzędowym formularzu PPF W. Z. (dalej: "skarżący") zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Uzyskuje dochody z tytułu emerytury w wysokości ok. 2.000 zł miesięcznie. Jest posiadaczem mieszkania o powierzchni 60,6 m2. Nie posiada środków finansowych niezbędnych do opłacenia kosztów postępowania w postaci wpisu od skargi, jak i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Podkreślił, że przedmiot sprawy jest skomplikowany i w związku z tym nie jest w stanie samodzielnie bronić swoich "interesów" przed Sądem. Wskazał, że ponosi opłaty za mieszkanie. Dodatkowo wypłaca alimenty żonie w wysokości 600 zł miesięcznie, jak i spłaca inne zobowiązania. Wezwaniem z dnia 13 marca 2014 r. zwrócono się do skarżącego o przedłożenie w terminie siedmiu dni dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych takich jak: pisemnego oświadczenia w postaci szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem skarżącego i jego rodziny, przedłożenia odpisów dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki za okres od grudnia 2013 r. do marca 2014 r., oświadczenia, czy korzysta z pomocy finansowej (ewentualnie rzeczowej) innego podmiotu w związku z ponoszonymi wydatkami związanymi z utrzymaniem gospodarstwa domowego, dokumentów potwierdzających podstawę prawną i wysokość wypłacanych przez skarżącego alimentów oraz wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę i współmałżonkę rachunków bankowych, w tym obsługujących ewentualnie posiadane karty kredytowe. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący złożył pismo procesowe z dnia 26 marca 2014, w którym oświadczył, że jest współwłaścicielem wraz z żoną mieszkania położonego przy ul. P. 20/7 w O.. Stwierdził, że jedynym źródłem utrzymania jest emerytura w wysokości 2040 zł, z której opłaca alimenty na żonę w wysokości 600 zł, przy czym na chwilę obecną posiada zaległości z tego tytułu w wysokości 6.000 zł. Do oświadczenia załączył kopie: faktury za telefon za marzec 2014 r. na kwotę 50,41 zł, fakturę za telewizję na kwotę 55 zł, protokół ugody z dnia 15 lutego 2013 r., polecenie przelewu na rzecz Urzędu Miasta – podatku za 2014 r. w wysokości 70 zł, potwierdzenie przelewu za odbiór odpadów stałych za dwa miesiące marzec i kwiecień 2014 r. za dwie osoby w kwocie 39,20 zł, blankiet opłaty za energię elektryczną z terminem płatności 06.03.2014 r. na kwotę 149, 13 zł, dowód opłaty za mieszkanie za miesiąc marzec 2014 r. na kwotę 400,15 zł, decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznaniu emerytury w wysokości 2038,44 zł netto. Oddalając wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym Wojewódzki Sąd Administracyjny, odwołując się do poszczególnych artykułów regulujących instytucję prawa pomocy, zawartych w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." wskazał, iż złożone przez wnioskodawcę oświadczenia w formularzu wniosku PPF i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. nie mogły zostać uznane za rzetelne, dające podstawę do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Ponadto, pomimo wezwania, skarżący nie określił wysokości ponoszonych wydatków na żywność czy zakup towarów przemysłowych, ani też nie przedstawił wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. Analiza tego rodzaju dokumentów, w ocenie Sądu pierwszej instancji, umożliwiałaby ustalenie np. sposobu gospodarowania posiadanymi przez skarżącego środkami finansowymi. Wskazywałaby również na rodzaj i wysokość kosztów, które ponosi. Mogłaby również potwierdzić, że skarżący faktycznie opłaca alimenty, spłaca inne zobowiązania i ewentualnie czy rzeczywiście sytuacja finansowa skarżącego jest trudna i uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Nieprzedłużenie wyciągów z rachunków bankowych rodzi, w ocenie Sądu pierwszej instancji, wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń, a tym samym uniemożliwia uwzględnienie wniosku. Końcowo podkreślono, że skarżący w przeszłości prowadził działalność gospodarczą. Z akt sprawy wynika, że w ostatnich kilku latach posiadał trzy samochody osobowe, z których dwa sprzedał stosunkowo niedawno (w 2012r. Mercedesa, a w 2013 r. VW Caravelle). Osiągnął więc przychody, które mogłyby odzwierciedlać rachunki bankowe, a których skarżący nie ujawnił. Na powyżej powołane rozstrzygnięcie skarżący wniósł zażalenie, domagając się ponownego merytorycznego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a dotyczących faktycznej sytuacji materialnej strony. W uzasadnieniu wskazał, że dokumenty, do przedstawienia których był wzywany przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zostały przygotowane przez biuro rachunkowe, z którego usług korzysta (w załączniku ponownie przedstawił potwierdzenia przelewu na rzecz O. Spółdzielni Mieszkaniowej, postanowienie Sądu Rejonowego w Olsztynie o nadaniu ugodzie zawartej w sprawie z powództwa I. Z. przeciwko skarżącemu klauzuli wykonalności, rachunki za telewizję, śmieci i energię). Dodatkowo wskazał, że obecnie jego jedynym źródłem utrzymania jest emerytura z ZUS. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Z kolei art. 246 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, iż skarżący nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010, s. 567 - 568). Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis ten w powiązaniu z powyższą konstatacją, iż to na skarżącym spoczywa ciężar dowodu prowadzi do wniosku, że niedopełnienie przez stronę w całości lub części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia wymaganych dokumentów, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo...., s. 594). Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 27 marca 2014 r., II FZ 241/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nałożenie na stronę powyższych obowiązków wynika z faktu, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od ogólnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na skutek przyznania stronie prawa pomocy dochodzi do obciążenia tymi kosztami budżetu państwa, a więc pośrednio wszystkich podatników. Aby przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej było możliwe sąd musi więc dokonać oceny, czy wskazane w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przesłanki rzeczywiście zaistniały. Przytoczone przez stronę okoliczności powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym przepisie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2012 r., II FPP 2/12, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania wyjaśniającego postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Należy również zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., I OZ 207/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezłożenie na podstawie art. 255 p.p.s.a. żądanych dokumentów nie pozwala co prawda na pozostawienie wniosku bez rozpoznania, lecz jest równoznaczne z niewykazaniem przez stronę podstaw do przyznania prawa pomocy i uzasadnia oddalenie jej wniosku. Takie stanowisko prezentowane jest konsekwentnie w judykaturze (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79; 31 lipca 2008 r., I FZ 272/08; 16 lipca 2008 r., II GZ 141/08; 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08; 31 marca 2005 r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, nr 1, poz. 13). Pogląd taki prezentowany jest także w piśmiennictwie przedmiotu (zob. B. Dauter, Prawo pomocy, PP 2007, nr 1, s. 41; M. Grzymisławska-Cybulska, Rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym w praktyce sądów administracyjnych, Administracja 2006, nr 3, s. 81). Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zasadnie odmówił skarżącemu prawa pomocy wskazując, iż wnioskodawca nie przedłożył, pomimo wezwania, wymaganych wyjaśnień. Naczelny Sąd Administracyjny popiera argumentację Sądu pierwszej instancji, że brak dokumentów źródłowych uniemożliwia wnikliwą oraz szczegółową ocenę sytuacji majątkowej strony, co jest warunkiem dopuszczalności przyznania prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił pełnej informacji dotyczącej swojej sytuacji majątkowej, wobec czego niemożliwa była weryfikacja twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej strony i braku środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych związanych ze skargą. W konsekwencji uznać należy, iż nie ma podstaw aby uznać przesłankę z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. za uprawdopodobnioną. Biorąc powyższe pod uwagę, wskazać należy, że skarżący zaprezentował swoją sytuację materialną w sposób niezupełny. Z tego powodu naraził się na negatywne skutki w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bowiem nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dlatego też nie może budzić wątpliwości, że złożony przez niego wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na oddalenie. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.