II OZ 179/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 28/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w [...] na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2014 r. znak [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z 16 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 28/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu [...] w [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w [...] na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2014 r. znak [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Sąd I instancji wskazał, że Stowarzyszenie [...] z siedzibą w [...] (dalej Stowarzyszenie) jest stowarzyszeniem zwykłym. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm., dalej ps), uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Stosownie do art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 ps nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie byłoby dopuszczalne w sytuacji, gdyby skarżący zasadniczo, przez wprowadzenie odpowiednich rozwiązań organizacyjnych (np. ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie, zwiększenie liczby członków), zapewnił źródła finansowania swojej działalności, obejmującej także występowanie w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu Stowarzyszenia [....]). Możliwe jest również przekształcenie Stowarzyszenia w stowarzyszenie "statutowe", które prócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Ustalona uchwałą z 18 października 2014 r. wysokość składki członkowskiej, podniesiona z deklarowanych wcześniej 10 zł do 50 zł miesięcznie, jest nieadekwatna do skali działalności prowadzonej przez Stowarzyszenie i do zmian w składzie osobowym Stowarzyszenia. Tylko w ubiegłym roku w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie zarejestrowano ponad trzydzieści spraw, w których Stowarzyszenie [...] występowało jako skarżący. Z wcześniej składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy (postanowienie WSA w Warszawie z 9.6.2014 r., IV SA/Wa 776/14) wynika, że jeszcze wiosną 2014 r. strona określała stan osobowy Stowarzyszenia na trzynaście osób. Jak natomiast wynika z uzasadnienia przedmiotowego wniosku oraz złożonej do akt sprawy uchwały z 18 października 2014 r., aktualnie Stowarzyszenie liczy trzech członków, a osoby, które zrezygnowały z członkowska zgodziły się wyłącznie na wspieranie jego działalności na zasadzie dobrowolności (k. 19-24, 39-44 akt IV SA/Wa 28/15). Zażalenie na powyższe orzeczenie wywiodło Stowarzyszenie, w którym wskazało, że wszystkie środki przeznaczone są wyłącznie na opłaty sądowe. Podniosło że Sąd I instancji analizując wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy, kierował się wyłącznie swoim pojmowaniem sposobów na zwiększenie efektywności finansowej Stowarzyszenia, a nie wziął pod uwagę sytuacji polegającej na tym, że Stowarzyszenie może nie mieć środków finansowych i nie wziął pod uwagę, że członkowie nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na działalność Stowarzyszenia. Stowarzyszenie nie było w stanie wnieść opłat we wszystkich sprawach - w 2014 r. doręczono Stowarzyszeniu 24 postanowienia o odrzuceniu skarg (k. 49-50 akt IV SA/Wa 28/15). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 ppsa, prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej winna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków; prawo pomocy ma wyjątkowy charakter także wobec osób prawnych i jednostek organizacyjnych mniemających osobowości prawnej (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Lexis Nexis 2012, s. 620, 623, uw. 3, 12; postanowienia NSA z: 23.01.2009 r., II OZ 20/09, Lex 557480; 26.01.2009 r., II OZ 28/09, Lex 537851). Wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych organizacja, chcąc aktywnie realizować cele statutowe przez udział w postępowaniu sądowym, winna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z takim postępowaniem. Stowarzyszenie musi mieć świadomość, że przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m. in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, członkowie Stowarzyszenia winni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (postanowienie NSA z: 17.9.2013 r., II GZ 511/13; 18.9.2013 r., II OZ 761/13; 1.4.2008 r. II OZ 271/08, cbosa). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo (zatem podatników) przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (postanowienie NSA z: 11.12.2013 r., I OZ 1181/13; 17.6.2011 r., II OZ 491/11, cbosa). To, że Stowarzyszenie jest organizacją nie przynoszącą dochodu, podobnie jak wiele innych organizacji tego typu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów czy duża ilość postępowań sądowych wnioskodawcy, nie mogą przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Ciężar uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 2 ppsa, spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że winna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (M. Jagielska, J. Jagielski, P. Gołaszewski w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2013 s. 887, nb18; s. 938-940 nb 5 i aprobowane przez Komentatorów orzecznictwo). Miesięczne obciążenie członka z tytułu opłat sądowych w kwocie 50 zł, zatem 1/33 najniższego wynagrodzenia w Polsce (minimalne wynagrodzenie brutto w 2014 r. w Polsce – w roku złożenia skargi - 1680 zł - Dz. U. z 2013 r., poz. 1074; k. 3, 21 akt IV SA/Wa 28/15), nie sposób uznać za znaczące. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, winno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie winno wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że okoliczność, że stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (postanowienie NSA z 9.6.2006 r., II OZ 317/06; 31.3.2008 r., II OZ 263/08, cbosa). Z akt sprawy nie wynika, by Stowarzyszenie podjęło wystarczające działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Stowarzyszenie samodzielnie rozstrzyga, w których sprawach pragnie wywieść skargi. Okolicznością przemawiającą za uwzględnieniem zażalenia nie może być również podnoszony przez Stowarzyszenie argument, że część członków zrezygnowała z angażowania się w sprawy Stowarzyszenia. Od nieprawomocnego wyroku z 14 maja 2014 r. IV SA/Wa 636/14 (cbosa) zainteresowanemu przysługuje skarga kasacyjna. Brak przerzucania na koszt podatników kosztów sądowych, związanych z działalnością Stowarzyszenia, pragnącego niezależnie realizować swe cele statutowe, nie stanowi dyskryminacji organizacji pozarządowej bądź ograniczenie dostępu Stowarzyszenia do sądu. Inne stowarzyszenia gromadzą składki swych członków, by dla realizacji celów statutowych, nie obciążać podatników kosztami swej działalności. Wpis od skargi na postanowienie wynosi 100 zł, a Stowarzyszenie zadeklarowało, że na koniec lutego 2015 r. będzie dysponować kwotą 83 zł (k. 11, 19v akt IV SA/Wa 28/15), zatem członkowie Stowarzyszenia winni liczyć się z koniecznością uzupełnienia tej kwoty symboliczną kwotą 17 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a Sąd I instancji wnikliwie przeanalizował sytuację majątkową Stowarzyszenia. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.