II OZ 761/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 18 września 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia "M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 31 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 37/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Wojewody Pomorskiego na uchwałę Rady Gminy T. z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] w przedmiocie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 31 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 37/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił Stowarzyszeniu "M. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Wojewody Pomorskiego na uchwałę Rady Gminy T. z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] w przedmiocie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że Stowarzyszenie "M. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu złożonego wniosku wyjaśniono, że stowarzyszenie działa tylko społecznie i nie prowadzi działalności gospodarczej, a tym samym nie uzyskuje dochodów z działalności. Jedynym dochodem Stowarzyszenia są składki członkowskie, które nie pokrywają nawet kosztów związanych z bieżącymi zadaniami. Stowarzyszenie nie uzyskało ponadto żadnych darowizn, dotacji itd. Z uwagi na brak zdolności kredytowej Stowarzyszenie nie może uzyskać również kredytu bankowego, a kwota która obecnie znajduje się na jego rachunku bankowym tj. 1079,91 zł, jest zabezpieczona na pokrycie opłat sądowych w związku z wniesieniem do sądu 9 skarg. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, postanowieniem z dnia 25 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Gd 37/13 odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie z kosztów sądowych oceniając, że Stowarzyszenie nie wykazało braku środków. Stowarzyszenie "M., reprezentowane przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego wniosło sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, domagając się jego uchylenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmawiając Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy przytoczył treść art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.) i stwierdził, iż przedmiotem rozpoznania jest wniosek Stowarzyszenia "Mój Dom – Nasza Przestrzeń" o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Sąd wskazał, iż zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie wykazało, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co uzasadniałoby przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego Stowarzyszeniu odmówiono dopuszczenia do udziału w sprawie postanowieniem z dnia 22 maja 2013 r. i koszty postępowania sądowego ograniczają się do wpisu sądowego od zażalenia na to postanowienie. Ze Statutu wynika, że Stowarzyszenie zostało utworzone w celu działania na rzecz mieszkańców Ziemi B. i ochrony wartości (§ 2). Stowarzyszenie realizuje swoje cele m.in. poprzez udział na prawach strony w procesie kształtowania, stanowienia, wykonywania i zaskarżania prawa miejscowego oraz innych aktów prawnych mających związek z obszarami działania Stowarzyszenia oraz występowanie przed organami państwowymi, samorządowymi i sądowniczymi (§ 3). Środki finansowe na wykonywanie zadań statutowych Stowarzyszenie uzyskuje ze składek członkowskich, środków z funduszy publicznych, grantów, kontraktów, świadczeń członków wspierających, darowizn, dotacji, odsetek od kapitału, lokat i akcji, odpisów 1% podatku dochodowego od osób fizycznych, ze zbiórek publicznych i kampanii, nawiązek sądowych, spadków i zapisów, sponsoringu, dochodów z działalności gospodarczej oraz dochodów z działalności odpłatnej pożytku publicznego. Na podstawie uchwały Stowarzyszenie może podjąć działalność gospodarczą, z której dochody przeznacza się na realizację celów statutowych (§ 25). Zdaniem Sądu, skoro Stowarzyszenie w taki sposób rozumie cel swojej działalności, że wiąże się ona z koniecznością wnoszenia skarg na niekorzystne rozstrzygnięcia organów administracji, to powinno uzyskane ze składek członkowskich środki przeznaczać również na koszty sądowe i bez znaczenia pozostaje tu ilość wniesionych skarg. Oceniając przedstawione dokumenty – Sąd zauważył, że na rachunku bankowym widnieje kwota 1079,91 zł a nadto, zgodnie ze statutem, stowarzyszenie może podjąć w każdej chwili działalność gospodarczą, z której dochody przeznaczy na realizację swoich celów statutowych. Sąd podzielił stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym członkowie stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 13 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 133/09, Lex nr 535051; z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OZ 322/11, Lex nr 795311). Stowarzyszenie, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2010 r., sygn. akt II OZ 488/10, Lex nr 673944). Przyznanie prawa pomocy stowarzyszeniu prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa, a to rodziłoby skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06). Stowarzyszenie, jako strona skarżąca, inicjując a następnie uczestnicząc w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinno przewidzieć obowiązek ponoszenia związanych z tym kosztów (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 sierpnia 2010 r., sygn. akt II OZ 752/10). Fakt, że stowarzyszenie zrezygnowało z uzyskiwania dochodów, jak również nie ma zamiaru prowadzić działalności gospodarczej, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi przez Skarb Państwa (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 2010 r., sygn. akt II OZ 852/10). Celem wprowadzenia do porządku prawnego prawa pomocy jest zagwarantowanie pomocy finansowej państwa tym podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom, które dobrowolnie zaniechały poszukiwania tych środków, które należało przewidzieć rozpoczynając statutową działalność (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2008 r., sygn. akt II OZ 1157/08). W zażaleniu na powyższe postanowienie Stowarzyszenie , reprezentowane przez adwokata A. T., wniosło o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z wnioskiem. Stowarzyszenie podkreśliło, że odmówiono mu zwolnienia od kosztów z tej przyczyny, że posiada na rachunku kwotę 1000 zł, a opłata wynosi 100 zł. W ocenie Stowarzyszenia, Sąd pominął okoliczność, że Stowarzyszenie usiłując wykazać sprzeczne z prawem działania gmin T. i B. poniosło i poniesie znaczne koszty sądowe. Stowarzyszenie wniosło 9 skarg na uchwały tych gmin. W sprawach tych Sąd podzielił postępowanie i tym samym powstało 18 spraw. Wobec powyższego opłaty winny wynieść 5.400 zł. W sprawach dotyczących zażaleń na odmowę dopuszczenia do udziału w postępowaniu Stowarzyszenie wniosło dziewięć zażaleń, zatem koszty wynoszą 900 zł. Zdaniem Stowarzyszenia nie można mu zarzucać niepodjęcia działalności gospodarczej, gdyż działalność gospodarcza wiąże się z nadzieją, ale i ryzykiem poniesienia strat. Brak podjęcia działalności gospodarczej nie można uznać za podstawę do oddalenia wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Powyższe oznacza, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach przed organami państwowymi, samorządowymi i sądowniczymi (§ 3 pkt 6 Statutu Stowarzyszenia z dnia 8 grudnia 2012 r.), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Okoliczność, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność ( por. postanowienia NSA: z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08, z dnia 28 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 517/13). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Biorąc po uwagę szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia należy zwrócić uwagę, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Rację ma Sąd pierwszej instancji, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Informacja o nie podejmowaniu działalności gospodarczej z uwagi na ryzyko ponoszenia strat, nie może być podstawą do przyznania prawa pomocy. Każda osoba fizyczna, prawna bądź nie posiadająca osobowości prawnej prowadząca działalność gospodarczą, a wstępująca na drogę sądową mogłaby się powoływać na fakt ryzyka ponoszenia strat z tytułu prowadzonej działalności, co nie może być argumentem do oceny przy udzielaniu prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.