I OZ 1180/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 marca 2017 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15 o umorzeniu postępowania w przedmiocie zmiany postanowienia w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi T. K. na bezczynność Prezydenta Miasta Poznania w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 19 listopada 2015 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15 odmówił przyznania T. K. prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie jego skargi na bezczynność Prezydenta Miasta Poznania w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej. Zażalenie strony na powyższe postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2016 r. sygn. akt I OZ 235/16, w którym wskazano na brak współdziałania T. K., pozwalającego na prawidłowe ustalenie jego sytuacji majątkowej. Następnie, po rozpoznaniu ponownego wniosku skarżącego w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2016 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15 odmówił zmiany postanowienia z dnia 19 listopada 2015 r., zaś Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 8 listopada 2016 r. sygn. akt I OZ 1170/16 oddalił zażalenie T. K. na to postanowienie. W dniu 6 grudnia 2016 r. T. K. po raz kolejny złożył wniosek o przyznanie mu w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał na "brak środków na opłacenie kosztów sądowych i pełnomocnika z wyboru. Brak dochodu. Brak majątku. Brak oszczędności. Korzystanie z ofiarności innych osób". Ponadto podał, iż nie prowadzi własnego gospodarstwa domowego, a tym samym brak jest osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 lutego 2017 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15, na podstawie art. 249a oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej w skrócie "P.p.s.a."), umorzył postępowanie w sprawie przyznania T. K. prawa pomocy. Na skutek wniesionego przez T. K. w ustawowym terminie sprzeciwu, sprawę rozpoznawał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który postanowieniem z dnia 20 marca 2017 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15 umorzył postępowanie w przedmiocie zmiany postanowienia w sprawie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podał, że zgodnie z art. 260 P.p.s.a. – w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r., który ma zastosowanie w niniejszej sprawie z uwagi na treść art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658) – postanowienie referendarza sądowego wydane w zakresie rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, przeciwko któremu wniesiono sprzeciw, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu w swoim całokształcie przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W konsekwencji, w wyniku wniesienia sprzeciwu w niniejszej sprawie upadło rozstrzygnięcie referendarza sądowego i sprawę z kolejnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało rozpoznać na nowo. Sąd pierwszej instancji wskazał ponadto, że przepis art. 249a P.p.s.a., wprowadzony do tej ustawy w/w ustawą zmieniającą, znajduje zastosowanie również do spraw wszczętych przed wejściem w życie ustawy. Zgodnie z jego treścią, jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Z kolei instytucja przewidziana w art. 165 P.p.s.a. umożliwia zmianę postanowień niekończących postępowania (w tym postanowień w przedmiocie przyznania prawa pomocy) w przypadku, gdy okoliczności sprawy uległy zmianie, powodując nieadekwatność poprzednio zapadłego postanowienia do zmienionej sytuacji. W sytuacji niewykazania przez stronę, że okoliczności sprawy uległy zmianie, brak jest przesłanek do zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. Składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, strona winna zatem przedstawić nowe, istotne okoliczności, które mogą mieć wpływ na pozytywne rozpatrzenie wniosku. Należy przy tym zwrócić uwagę, że ciężar wykazania zmiany okoliczności, zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z art. 246 § 2 P.p.s.a., spoczywa na wnioskodawcy. Brak wskazania takich okoliczności, przy ponownym złożeniu wniosku, powoduje, że raz już dokonana w prawomocnym postanowieniu sądu ocena możliwości płatniczych strony pozostaje nadal aktualna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podkreślił, że art. 249a P.p.s.a. może znaleźć zastosowanie w postępowaniach toczących się w trybie art. 165 P.p.s.a., a więc wówczas, gdy strona powtórnie wnosi o przyznanie prawa pomocy po uprzednim oddaleniu jej wniosku w tym przedmiocie, bądź domaga się – w drodze zmiany wcześniejszego postanowienia przyznającego stronie prawo pomocy – rozszerzenia jego zakresu, ergo przyznania tego prawa w szerszym zakresie (R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo CH Beck, Warszawa 2015, str. 989). Co istotne, w art. 249a P.p.s.a. jest mowa o zbędności rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, która uzasadnia umorzenie postępowania, a nie o bezprzedmiotowości postępowania w rozumieniu art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA z dnia 31 maja 2016 r., sygn. akt I GZ 351/16 i I GZ 361/16). W ocenie Sądu pierwszej instancji, analiza akt rozpoznawanej sprawy jednoznacznie wskazuje, że podlegający ocenie wniosek skarżącego nie był pierwszym wnioskiem w zakresie przyznania mu prawa pomocy złożonym w toczącym się postępowaniu, bowiem skarżący już wcześniej występował z tożsamym żądaniem. W niniejszym postępowaniu sądowoadministracyjnym zostały wydane już dwa prawomocne rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku T. K. o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym – postanowienie z dnia 19 listopada 2015 r. o odmowie przyznania prawa pomocy oraz postanowienie z dnia 18 sierpnia 2016 r. o odmowie zmiany postanowienia z dnia 19 listopada 2015 r. W obu przypadkach co do zasadności wniosków skarżącego wypowiedział się również Naczelny Sąd Administracyjny, oddalając wnoszone przez skarżącego zażalenia. Skoro zatem skarżący w dniu 6 grudnia 2016 r. po raz kolejny złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, żądanie takie mogło podlegać jedynie rozpatrzeniu na podstawie art. 165 P.p.s.a. Zdaniem Sądu, skarżący we wniosku z dnia 6 grudnia 2016 r. nie wskazał nie tylko takich nowych okoliczności, które pozwoliłyby na jego uwzględnienie, ale w ogóle nie wskazał nowych okoliczności, które mogłyby podlegać ocenie w oparciu o art. 165 P.p.s.a. Złożony wniosek jest w istocie tożsamy z poprzednio już rozpatrzonymi w sprawie. Skarżący nie wskazał na jakiekolwiek nowe, nieznane Sądowi okoliczności, które świadczyłyby nawet nie tyle o pogorszeniu się, co o jakiejkolwiek zmianie jego sytuacji materialnej w okresie po wydaniu postanowienia z dnia 19 listopada 2015 r., a następnie postanowienia z dnia 18 sierpnia 2016 r. Tymczasem zmiany stanu faktycznego lub prawnego, uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w trybie art. 165 P.p.s.a., muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Warto również podkreślić, że samo subiektywne ocenianie swojej sytuacji przez stronę nie stanowi przesłanki do zmiany rozstrzygnięcia wydanego w przedmiocie prawa pomocy. Przewidziana w art. 165 P.p.s.a. instytucja nie służy ponownemu rozpatrzeniu argumentów strony przedstawionych w trakcie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz ma na celu umożliwienie zmiany postanowienia w tym przedmiocie w przypadku, gdy okoliczności sprawy uległy zmianie, powodując nieadekwatność poprzednio zapadłego postanowienia do zmienionej sytuacji. W razie natomiast braku wykazania przez stronę, że okoliczności sprawy uległy zmianie, art. 165 P.p.s.a. w ogóle nie znajduje zastosowania (por. postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 26/15). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że merytoryczne rozpatrzenie wniosku T. K. z dnia 6 grudnia 2016 r. jest zbędne, a postępowanie w przedmiocie zmiany postanowienia w sprawie przyznania prawa pomocy podlega umorzeniu na podstawie art. 249a w zw. z art. 165 P.p.s.a. Powyższe postanowienie z dnia 20 marca 2017 r. stało się przedmiotem zażalenia T. K. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Z kolei zgodnie z art. 165 P.p.s.a., możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie uzależniona jest od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę pierwotnego rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. W ramach dokonywania weryfikacji stanu faktycznego dotyczącego sytuacji finansowej strony, sąd bez zmiany okoliczności sprawy nie może zmienić lub uchylić swego postanowienia, nawet gdyby doszedł do wniosku, że poprzednia ocena tych okoliczności była błędna. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r. sygn. akt II FZ 768/12, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie bezsporne jest, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 19 listopada 2015 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15 odmówił T. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, zaś zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 17 marca 2016 r. sygn. akt I OZ 235/16. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2016 r. sygn. akt II SAB/Po 60/15 odmówił zmiany postanowienia z dnia 19 listopada 2015 r., zaś zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 8 listopada 2016 r. sygn. akt I OZ 1170/16. Wobec powyższego stwierdzić należy, iż Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem z dnia 20 marca 2017 r. zasadnie umorzył postępowanie w przedmiocie zmiany postanowienia w sprawie przyznania T. K. prawa pomocy – w oparciu o art. 249a P.p.s.a. Warunki zastosowania powołanego przepisu zostały w rozpoznawanej sprawie spełnione, bowiem rozpoznanie kolejnego wniosku T. K. w przedmiocie prawa pomocy – w okolicznościach faktycznych tej sprawy – stało się zbędne. Z argumentacji przedstawionej przez skarżącego w żaden sposób nie wynika, aby od momentu wydania w/w postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiocie prawa pomocy, jego sytuacja majątkowa i bytowa uległa zmianie. Należy podkreślić, że podstawą przyjęcia przez sądy administracyjne orzekające w niniejszej sprawie stanowiska o odmowie przyznania prawa pomocy, stał się przede wszystkim brak wymaganej przepisami prawa współpracy skarżącego w przedmiocie rozstrzygnięcia o jego sytuacji materialnej. Brak współdziałania skarżącego z Sądem w tym zakresie spowodował niemożność wyjaśnienia zaistniałych wątpliwości, co oznacza, że swym postępowaniem skarżący uniemożliwił weryfikację przesłanek przyznania prawa pomocy. Kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy należy zatem uznać za nadużycie uprawnień procesowych skarżącego, co stanowi podstawę do umorzenia postępowania w tym przedmiocie. Podkreślić należy, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i może mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na pokrycie wydatków związanych z jej udziałem w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący natomiast nadal nie wykazał, aby takie przesłanki zachodziły. W konsekwencji stwierdzić należy, iż zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia.