I OSK 799/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia del. WSA Arkadiusz Windak (spr.) Protokolant st. asystent sędziego Łukasz Mazur po rozpoznaniu w dniu 4 października 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości Spółdzielni M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 listopada 2015 r. sygn. akt III SA/Łd 818/15 w sprawie ze skargi Syndyka masy upadłości Spółdzielni M. na postanowienie Okręgowego Inspektora Pracy w [...] z dnia 23 kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Syndyka masy upadłości Spółdzielni M. na rzecz Okręgowego Inspektora Pracy w [...] kwotę 120 (słownie: sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 26 listopada 2015 r., III SA/Łd 818/15 oddalił skargę Syndyka masy upadłości Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej w [...] na postanowienie Okręgowego Inspektora Pracy w [...] z dnia 23 kwietnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Postanowieniem z dnia 27 lutego 2015 r., nr 09129-6110-Eg-002-01/14 Inspektor Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w [...], powołując się na art. 119 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm.), określanej dalej jako "u.p.e.a.", nałożył na Syndyka masy upadłości Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej w [...] grzywnę wys. 15.000 zł w celu przymuszenia do wykonania obowiązku wskazanego w tytule wykonawczym nr [...] z dnia 14 stycznia 2014 r., tj. do wykonania decyzji nr 1 i nr 2 nakazu inspektora pracy nr rej. [...] z dnia 5 października 2012 r. (zobowiązujących do wypłacenia wynagrodzenia za pracę i do wypłacenia ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego określonym pracownikom). Na powyższe postanowienie o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia pismem z dnia 18 marca 2015 r. Syndyk masy upadłości Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej w [...] złożył zażalenie wnosząc o jego uchylenie i umorzenie postępowania. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że jedynym postępowaniem, które reguluje dochodzenie roszczeń przeciwko upadłemu, a także zasady zaspokajania wierzytelności w stosunku do masy upadłości jest postępowanie upadłościowe, będące w istocie egzekucją uniwersalną. W toku dotychczasowego postępowania Syndyk zaspokoiła wszystkie wierzytelności należące do pierwszej kategorii zaspokajania - w tym należności objęte tytułem wykonawczym w 65%, o czym poinformowała PIP. Ponadto, inspektor pracy w oparciu o przepisy prawa upadłościowego ma możliwość podjęcia działań zmierzających do realizacji obowiązków przedstawionych w tytule egzekucyjnym. W tej sytuacji uznać należy, że nałożenie grzywny w celu przymuszenia nastąpiło z naruszeniem art. 192 § 2 u.p.e.a. co jest wyrazem nadgorliwości bądź celowego działania na szkodę wszystkich wierzycieli w postępowaniu upadłościowym. Inspektorowi pracy zarzucono również brak uzasadnienia dlaczego kwota grzywny przekroczyła 10.000 zł. Zakaz przekraczania tej kwoty wynika z art. 121 § 1 u.p.e.a. W wyniku rozpoznania sprawy na skutek wniesionego zażalenia Okręgowy Inspektor Pracy w [...] postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2015 r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.) w zw. z art. 18 u.p.e.a. utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia w kwocie 15.000 zł na Syndyka masy upadłości Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej w [...] Odnosząc się do zarzutów zażalenia organ zauważył, że podnoszenie okoliczności, że jedynym postępowaniem, które reguluje dochodzenie roszczeń przeciwko upadłemu a także zasady zaspokajania wierzyciela w stosunku do masy upadłości jest postępowanie upadłościowe, jest o tyle niezasadny i niezrozumiały, gdyż kwestia ta została już przesądzona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w prawomocnym wyroku z dnia 16 października 2014 r., sygn. akt III SA/Ld 496/14, zapadłym w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Wykonanie przez Syndyka obowiązku objętego nakazem w części nie jest wykonaniem obowiązku. Za niezasadny organ uznał również zarzut jakoby inspektor pracy w oparciu o przepisy prawa upadłościowego i naprawczego miał możliwość podjęcia działań zmierzających do realizacji obowiązków określonych w tytule wykonawczym. Następnie, organ analizując treść art. 144 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. 2015, poz. 233), doszedł do konkluzji, że z art. 144 ust. 1 ww. ustawy nie można wyprowadzać wniosku, aby syndyk stawał się zupełnie niezależnym podmiotem praw i obowiązków. Skutki czynności syndyka, wchodzących w zakres zarządu masą upadłości, dotyczą bowiem bezpośrednio upadłego. Brak legitymacji formalnej upadłego nie jest równoznaczny z brakiem po jego stronie zdolności prawnej, tj. zdolności bycia podmiotem praw i obowiązków. Upadłym w przedmiotowym postępowaniu jest spółdzielnia, która nabywa osobowość prawną z chwilą wpisania jej do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 11 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze, Dz.U. z 2013, póz. 1443 ze zm.). Syndyk działa na rzecz osoby prawnej, zatem w świetle powołanego przepisu art. 121 § 2 u.p.e.a. grzywna może być nałożona do kwoty 50.000 zł. Na powyższe postanowienie Syndyk wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zaskarżając je w całości i zarzucając naruszenie art. 121 § 2 u.p.e.a. wynikające z nałożenia grzywny w kwocie przekraczającej maksymalną kwotę przewidzianą w tym przepisie oraz art. 11 K.p.a. w związku z art. 107 K.p.a. wynikające z zaniechania wyjaśnienia charakteru prawnego pozycji syndyka w postępowaniu administracyjnym. W skardze wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia poprzedzającego i o umorzenie postępowania. W ocenie strony skarżącej, syndyk masy upadłości nie jest osobą prawną ani jednostką organizacyjną nieposiadająca osobowości prawnej i nie można na niego nałożyć grzywny w wysokości 15.000 zł. W odpowiedzi na skargę Okręgowy Inspektor Pracy w [...] wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku podał, że podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, przytaczając m.in. treść art. 2 § 1 pkt 11, art. 6 § 1, art. 119 § 1 i art. 121 § 1 i 2 u.p.e.a. Analizując wydanie zaskarżonego postanowienia Sąd doszedł do przekonania, że zebrany materiał dowodowy uzasadniał wydanie wobec Syndyka postanowienia o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia i spełnione zostały wszystkie wymogi stawiane przez art. 121 § 1 i 2 u.p.e.a. Odnosząc się do głównego zarzutu skargi Sąd stwierdził, że organy egzekucyjne prawidłowo określiły wysokość grzywny na kwotę 15.000 zł. Za niezasadny Sąd uznał zarzut skargi, że nie można było wymierzyć grzywny w kwocie 15.000 zł z tego względu, że syndyk masy upadłości nie jest osobą prawną ani jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej w rozumieniu art. 121 § 2 u.p.e.a. Z wymienionego przepisu wynika, że grzywnę w wysokości 50.000 zł można nałożyć jedynie w stosunku do osoby prawnej i jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej. Syndyk masy upadłości nie posiada osobowości prawnej ani nie jest jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej. Aby wyjaśnić, czy dopuszczalne jest wymierzenie syndykowi grzywny w wysokości do 50.000 zł zasadnicze znaczenie ma forma organizacyjno-prawna upadłego, którego zastępuje syndyk. Sąd powołał treść art. 144 ust. 1 i 2, art. 157 ust. 1 i 2 i art. 160 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2015 r. poz. 233 ze zm.), wskazując, że wszelkie postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko syndykowi a postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego lecz w imieniu własnym. Oznacza to, że wszelkie należności i zobowiązania wobec upadłego są zaspakajane z majątku stanowiącego masę upadłości. Z tego też majątku są zaspakajane także należności pracownicze. Wysokość nakładanej grzywny, o której mowa w art. 121 ust. 2 u.p.e.a., zależy zatem od statusu prawnego upadłego. W niniejszej sprawie upadłym jest Spółdzielnia [...] w [...], która jest wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego i posiada osobowość prawną. Skoro zatem upadły posiada osobowość prawną to dopuszczalne było wymierzenie grzywny w wysokości do 50 000 zł. Sąd podkreślił, że jedynym celem grzywny, o której mowa w art. 119 § 1 u.p.e.a. jest zmuszenie zobowiązanego do wykonania określonej czynności. W przypadku gdy strona skarżąca wykona zobowiązanie a grzywna nie zostanie ściągnięta lub uiszczona podlega ona umorzeniu (art. 125 § 1 u.p.e.a.). W sytuacji natomiast gdy Syndyk wykona zobowiązanie po uiszczeniu grzywny może starać się o jej zwrot (art.125 § 2 u.p.e.a.). Jedynie zatem od wykonania zobowiązania przez stronę skarżącą zależy to czy grzywna zostanie umorzona lub zwrócona. Uznając skargę za niezasadną Sąd ją oddalił, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270). Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Syndyk masy upadłości Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej, reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 121 § 2 u.p.e.a., wynikającą z nałożenia grzywny w celu przymuszenia w kwocie 15.000 zł, a więc w kwocie przewyższającej maksymalną kwotę grzywny przewidzianą w tym przepisie, wnosząc o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, 2) zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzie oddalając skargę kwestionowanym wyrokiem swoje stanowisko przedstawił w rozległym i w zasadzie przekonującym uzasadnieniu. Sąd stwierdził, m.in., że w jego ocenie organy egzekucyjne prawidłowo określiły wysokość grzywny na 15.000 zł., stanowisko swoje umacniając poglądami opartymi na art. 160 ust. 1 oraz art. 144 ust. 1 i 2 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, z których wynika, że syndyk jest stroną w znaczeniu formalnym, natomiast stroną w znaczeniu materialnym pozostaje upadły. Kasator zauważył, że uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji przywołał wyrok Wojewódzkiego Sąd Administracyjnego w Łodzi z 24 lutego 2015 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 37/15. Na wyrok ten powołał się wcześniej Okręgowy Inspektor Pracy w [...]. Zarówno jednak Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi jak i Okręgowemu Inspektorowi Pracy w [...] uwadze umknął pogląd wyrażony w tamtym wyroku, że "w ocenie sądu organy egzekucyjne prawidłowo określiły wysokość grzywny na kwotę 10.000 zł. Należy zaznaczyć, że jest to maksymalna wysokość grzywny, jaka może być nałożona jednorazowo" (cytat z ostatniej strony uzasadnienia w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 37/15). Tak więc nawet Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział III, orzekając częściowo w tym samym składzie nie prezentuje jednolitego stanowiska co do stosowania art. 121 § 1 i 2 u.p.e.a. w stosunku do syndyka. Ponieważ stanowisko przedstawione w ww. wyroku o sygn. akt III SA/Łd 37/15 jest stanowiskiem zbieżnym z poglądami skarżącego co do wysokości grzywny w celu przymuszenia i przedstawianym w orzecznictwie, stąd wniesienie skargi kasacyjnej uznano za konieczne, a jej wnioski uzasadnione. Odpowiadając na skargę kasacyjną Okręgowy Inspektor Pracy w [...] wniósł o jej oddalenie w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718), dalej określanej jako "p.p.s.a." Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w rozpoznawanej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez Sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj. naruszeniu przez Sąd I instancji przepisu prawa materialnego, tj. błędnej wykładni art. 121 § 2 u.p.e.a. Autor skargi kasacyjnej nie przedstawił szerszego uzasadnienia, na czym polega błędna wykładnia ww. przepisu przedstawiona przez Sąd I instancji. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono nawet, że swoje stanowisko Sąd przedstawił w rozległym i przekonującym uzasadnieniu. Tym niemniej z uzasadnienia skargi można wywnioskować, że stawiając zarzut naruszenia art. 121 § 2 u.p.e.a. wskazano, że nałożenie grzywny w celu przymuszenia w kwocie 15.000 zł przewyższa maksymalną kwotę grzywny przewidzianą w tym przepisie. Innymi słowy, że grzywna w celu przymuszenia nałożona na Syndyka masy upadłości Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej w [...] przekracza maksymalną wysokość grzywny możliwej do nałożenia w stosunku do osoby fizycznej, tj. 10.000 zł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzut ten jest niezasadny. Stosownie do postanowień powołanego art. 121 § 2 u.p.e.a., z zastrzeżeniem § 5, każdorazowo nałożona grzywna nie może przekraczać kwoty 10.000 zł, a w stosunku do osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej kwoty 50.000 zł. Zasadniczą kwestią wymagającą przesądzenia stało się udzielenie odpowiedzi na pytanie jak należy traktować syndyka masy upadłości w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym w celu wyegzekwowania obowiązku wynikającego z tytułu wykonawczego wystawionego w związku z niewykonaniem nakazu inspektora pracy, zobowiązującego do wypłacenia wynagrodzenia za pracę i do wypłacenia ekwiwalentu pieniężnego z tytułu niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego określonym pracownikom. Zgodnie z art. 144 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2015 r., jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego, postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciwko niemu. Przy tym w myśl art. 144 ust. 2 tej ustawy, postępowania, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym. Legitymację syndyka określa się w nauce jako tzw. legitymację formalną lub jako podstawienie (substytucja) procesowe (A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, wyd. 2010). Syndyk jest więc stroną w znaczeniu formalnym (procesowym), tzn. działa w postępowaniu we własnym imieniu. Natomiast stroną w znaczeniu materialnym, pomimo ogłoszenia upadłości, pozostaje upadły (por. postanowienie NSA z dnia 20 stycznia 2015 r., I FZ 504/14, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). On bowiem jest podmiotem stosunku prawnego, na tle którego wyniknął spór. Prowadzenie sporu przez syndyka odbywa się więc na rzecz upadłego. Użyte w art. 144 ust. 1 p.u.n. wyrażenie, iż postępowania dotyczące masy mogą być wszczęte i dalej prowadzone "jedynie" przez syndyka lub przeciwko niemu, oznacza, że upadły, będąc stroną w znaczeniu materialnym, pozbawiony jest legitymacji formalnej do występowania w tych postępowaniach. Również w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zwraca się uwagę, że o ile z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci legitymację do występowania w sprawach dotyczących masy, pozostaje natomiast stroną w znaczeniu materialnoprawnym jako podmiot stosunku prawnego, z którego wyniknął spór. Brak legitymacji formalnej upadłego nie jest równoznaczny z brakiem jego zdolności prawnej, to jest zdolności bycia podmiotem praw i obowiązków (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2014 r. sygn. akt II OSK 2536/12 i z dnia 11 października 2005 r. sygn. akt FSK 2449/04 oraz postanowienia NSA z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II FZ 586/15, z dnia 17 listopada 2011 r. sygn. akt II OSK 2327/11 i z dnia 19 lutego 2008 r. sygn. akt I FSK 1736/07, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wbrew stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej, prawidłowo uznał Sąd I instancji, że syndyka masy upadłości należy łączyć z podmiotem, którego syndyk zastępuje w sensie procesowym (formalnym), bowiem to podmiot ten nadal pozostaje stroną postępowania w sensie materialnym. Dlatego podmiotem obowiązanym do wykonania obowiązków wynikających z nakazu inspektora pracy, a więc do wypłaty wynagrodzeń nadal pozostaje pracodawca, w tym przypadku Spółdzielnia [...] w upadłości likwidacyjnej, nie zaś osoba fizyczna wykonująca obowiązki Syndyka masy upadłości Spółdzielni [...]. Oznacza to, że w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, pomimo że stroną tego postępowania (formalnie) jest Syndyk masy upadłości, to zastosowanie środka egzekucyjnego w formie nałożenia grzywny w celu przymuszenia, a w szczególności ustalenie dopuszczalnych jej granic, należy odnosić do formy prawnej podmiotu zobowiązanego, w tym przypadku Spółdzielni [...] w upadłości likwidacyjnej. Poczynione uwagi prowadzą do wniosku, że Sąd I instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 121 § 2 u.p.e.a. uznając, że nałożona grzywna w celu przymuszenia w wys. 15.000 zł. nie przekraczała maksymalnej kwoty grzywny przewidzianej tym przepisem prawa. Argumentem, który miałby dodatkowo uzasadniać zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 121 § 2 u.p.e.a., było odwołanie się do fragmentu z uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 lutego 2015 r., sygn. III SA/Łd 37/15, w którym Sąd badając skargę Syndyka na wcześniejsze postanowienie o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia stwierdził, m.in., że "w ocenie sądu organy egzekucyjne prawidłowo określiły wysokość grzywny na kwotę 10.000 zł. Należy zaznaczyć, że jest to maksymalna wysokość grzywny, jaka może być nałożona jednorazowo". Wykazana okoliczność, która według skarżącego kasacyjne, świadczy o braku jednolitego stanowiska sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, nie może stanowić uzasadnienia do sformułowanego w skardze zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa materialnego. Sam fakt prezentowania w różnych wyrokach, nawet tego samego sądu, odmiennych poglądów w żaden sposób nie może determinować oceny prawidłowości odczytania i zastosowania normy prawnej w ramach konkretnej sprawy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i orzekł o jej oddaleniu na mocy art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania Sąd orzekł na mocy art. 204 pkt 1 p.p.s.a.