II GZ 506/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Robotowska po rozpoznaniu w dniu 2 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. E. K. Sp. z o.o. w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 26 czerwca 2015 r. sygn. akt VIII SA/Wa 264/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. E. K. Sp. z o.o. w B. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 26 czerwca 2015 r. odmówił uwzględnienia wniosku A. E. K. Sp. z o.o. w B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2015 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. Z uzasadnienia wskazanego postanowienia wynika, że A. E. K. sp. z o.o. (dalej: spółka, skarżąca), [...] maja 2015 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (PPF z [...] maja 2015 r.), w którym podała, że prowadzi działalność rolniczą, z której ponosi straty, nie posiada środków pieniężnych na bieżącą działalność, a rachunki bankowe są zajęte przez komorników. Oświadczyła również, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 50.000 zł, wartość środków trwałych – 0,00, a strata za ostatni rok obrotowy – 58.568 zł. Do wniosku spółka załączyła rachunek zysków i strat oraz bilans za 2014 r., wyciągi z rachunku bankowego, CIT-8 za 2013 i 2014 r. Ponadto wskazała, że do czasu zakończenia sporów sądowych nie prowadzi bieżącej działalności rolniczej. Nie jest także właścicielem, ani dzierżawcą gruntów rolnych, nie posiada sprzętu rolniczego, a ostatnie dopłaty otrzymała w październiku 2012 r. w wysokości 162 056,36 zł. Odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącej na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.), Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że spółka formalnie nie zaprzestała prowadzenia działalności, nie znajduje się w stanie likwidacji oraz, że dotychczas otrzymywała stosunkowo wysokie dopłaty. Zdaniem Sądu, spółka nie wykazała, aby uiszczenie kwoty 200 zł tytułem wpisu od skargi było dla niej barierą nie do pokonania. WSA podkreślił również, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Deklarowanie przez stronę "że nie prowadzi bieżącej działalności rolniczej i gospodarczej, do czasu zakończenia sporów prawnych i sądowych" nie jest okolicznością dotyczącą braku możliwości wniesienia dopłat, które wnoszą wspólnicy, a nie spółka. Podobnie nie została wykazana kondycja majątkowa wspólników uniemożliwiająca wniesienie takich dopłat. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła A. E. K. Sp. z o.o. w B., wnosząc o jego uchylenie i orzeczenie o przyznaniu skarżącej spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu spółka zarzuciła, iż Sąd rozpoznając sprawę zastosował kryteria oceny nieznane ustawodawcy, bowiem błędnie skonstatował, iż spółka powinna wykazać kondycję majątkową wspólników uniemożliwiającą wniesienie przez nich dopłat. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy spółce z o.o. w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar dowodu spoczywa przy tym na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w tym zakresie powoduje uszczuplenie dochodów państwa i należy je traktować jako odstępstwo od zasady, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania sądu, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki. Skoro udzielenie spółce z o.o. prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Jednocześnie obowiązek wykazania okoliczności wskazujących na zasadność wniosku spoczywa na podmiocie występującym z takim wnioskiem, do Sądu natomiast należy ocena złożonych w tym zakresie dokumentów i wyjaśnień. Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, iż w sprawie nie zaistniały przesłanki do jego pozytywnego rozstrzygnięcia, skarżąca nie wykazała bowiem, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżąca jest w sprawie zobowiązana do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 200 zł. Tak ustalone koszty postępowania na obecnym jego etapie, nie wydają się być szczególnym obciążeniem dla skarżącej, która jest spółką kapitałową. Zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z prowadzonej działalności, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez osoby prowadzące działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Jak wynika z postanowienia NSA z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt I FZ 327/13, w obrocie gospodarczym przyjmuje się, że strata powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie świadczy o braku środków finansowych. Z kolei w postanowieniach z 22 marca 2011 r. o sygn. akt II GZ 112/11 i z dnia 19 listopada 2004 r. o sygn. akt I FZ 436/04, NSA stwierdził, że jeżeli osoba prawna, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, wykazuje w swojej działalności stratę, to nie stanowi to wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Ponadto w postanowieniu z dnia 1 sierpnia 2013 r. o sygn. akt I FZ 327/13, NSA zwrócił uwagę, iż poniesienie straty nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, jeśli spółka posiada znaczne środki w kapitale zakładowym, majątku lub środkach finansowych, a spłata zobowiązań nie może mieć pierwszeństwa przed uiszczeniem kosztów sądowych. Ponadto spółka miała możliwość dokapitalizowania w trybie art. 177 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2000 r., Nr 94, poz. 1037 ze zm.; dalej: k.s.h.). Zauważyć bowiem należy, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo pomocy, może pokryć koszty postępowania przez żądanie dopłat od wspólników (por. postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2012r., sygn. akt II FZ 796/11, publ.: CBOSA). Zgodnie z art. 177 § 1 k.s.h. umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak podkreśla się w doktrynie, dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. Kidyba A., Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-3000 K.s.h., wyd. VII). Z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Powyższe stanowisko zostało zaaprobowane przez orzecznictwo sądowoadministracyjne (por. postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GZ 123/12, z dnia 10 marca 2015 r. sygn. akt II FZ 84/15, postanowienie NSA z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. akt II GZ 293/15, publ. CBOSA). Z przedłożonych przez skarżącą informacji nie wynika, aby zwróciła się z takim żądaniem. Jak wynika z powyższego, argumentacja spółki zawarta w uzasadnieniu zażalenia, nie zasługuje na uwzględnienie. Jak podkreślono wyżej, przyznanie prawa pomocy spółce z o.o. w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Spółka natomiast powołuje się na okoliczność, że prowadzi działalność rolniczą i nie osiąga innych przychodów. Co kluczowe, osoba prawna wnosząc o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich pomimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568 oraz postanowienie NSA z dnia 13 czerwca 2014r., sygn. akt I FZ 171/14, publ. CBOSA). Zauważyć należy, iż spółka nadal prowadzi działalność gospodarczą, nie znajduje się w stanie likwidacji, nie wszczęto wobec niej postępowania upadłościowego. Zatem jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą nastawioną na zysk i mając zapewnioną możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z tą działalnością nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie w takiej sytuacji wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby bowiem do finansowania działalności spółki ze środków publicznych. Odnosząc się do podnoszonych przez spółkę trudności finansowych, zauważyć należy, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11). W orzecznictwie wskazuje się również, że nawet brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. Należy jeszcze raz wyraźnie zaznaczyć, że zobowiązania skarżącej związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami względem Skarbu Państwa, wynikającymi z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżąca w toku prowadzonego postępowania o przyznanie prawa pomocy nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów sądowych i uznał za zasadne stanowisko WSA w zaskarżonym postanowieniu. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.