I OZ 618/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S.I. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1396/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S.I. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia 25 czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP postanawia oddalić zażalenie. S.I. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując na swoją trudną sytuację materialną. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu (PPF) skarżąca stwierdziła, że gospodarstwo domowe, które prowadzi wspólnie z mężem, utrzymuje wyłącznie z dochodów z emerytury własnej w wysokości 972,97 zł, którą w całości przeznacza na wydatki na utrzymanie konieczne. Podała, że mąż aktualnie oczekuje na decyzję w sprawie przyznania mu emerytury. Oświadczyła, że na zasadzie współwłasności posiada dom o pow. 120 m² o szacunkowej wartości ok. 200.000 zł, a ponadto nieruchomość rolną (1,999 ha). Nie posiada innego majątku, w tym oszczędności. Wskazała również, że mąż otrzymał spadek – nienadające się do zamieszkania mieszkanie, obciążone spłatą 36.000,00 zł, które zostało przekazane synowi do remontu. Wnioskodawczyni podkreśliła, że ciąży na niej zobowiązanie z tytułu pożyczki w wysokości 6.000,00 zł, zaciągniętej na remont domu. Do wniosku załączyła kopię zaświadczenia o posiadaniu gospodarstwa rolnego oraz decyzji o waloryzacji emerytury z dnia 1 marca 2015 r., potwierdzającej podaną we wniosku wysokość pobieranego przez skarżącą świadczenia. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 13 października 2015 r. do uzupełnienia złożonego wniosku, S.I. nadesłała: odpis zeznania podatkowego SD-3 złożonego do właściwego urzędu [...] w dniu 13 września 2013 r. w związku z powstałym zobowiązaniem w podatku od spadków i darowizn (data powstania obowiązku podatkowego – [...] sierpnia 2013 r.), odpis postanowienia częściowego Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] września 2012 r. wydanego w sprawie o zniesienie współwłasności nieruchomości, dział spadków oraz podział majątku wspólnego, na mocy którego zasądzono od męża skarżącej na rzecz [...] kwotę 47.673,85 zł oraz na rzecz [...] kwotę 13.693,83 zł, wyciąg z rachunku bankowego skarżącej przedstawiający obroty za okres od 1 lipca 2015 r. do 30 września 2015 r., w tym spłatę dwóch rat pożyczki w łącznej kwocie 3.600,00 na rzecz K.I. Skarżąca wyjaśniła ponadto, iż posiada jedno, wspólne z mężem, konto bankowe. Oświadczyła również, że w związku z bardzo złym stanem odziedziczonego spadku i brakiem środków finansowych na jego remont, przedmiot spadku oddała dzieciom do remontu i użytkowania. Wskazała, że nie dopełniając formalności w postaci wpisu do KW środki te zostały przeznaczone na zakup materiałów budowlanych (np. piece akumulacyjne). Skarżąca nie przedstawiła szczegółowego wykazu wydatków ponoszonych miesięcznie na utrzymanie konieczne wraz z określeniem ich wysokości, wskazując, że środki z emerytury w całości przeznacza na bieżące wydatki służące zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 10 listopada 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1396/15 odmówił S.I. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że nie wykazała ona spełnienia ustawowych przesłanek do jego przyznania. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem sprzeciwu S.I., na skutek którego utraciło ono moc. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżąca stwierdziła, że referendarz sądowy błędnie zinterpretował załączone do wniosku o przyznanie prawa pomocy dokumenty, a jego decyzja zamyka jej prawo do sądu. Podkreśliła, że ponad wszelką wątpliwość udokumentowała, że jedynym źródłem jej dochodu jest emerytura, a otrzymany spadek, którego nie chciała, jest obciążeniem finansowym, z uwagi na konieczność remontu nieruchomości, której nie można sprzedać (cena oferowana jest niższa niż wysokość spłaty pozostałych spadkobierców). Podniosła, że widoczne wpłaty na rachunek służą do rozliczania prac budowlanych, które nadzoruje w imieniu syna. Wskazała, że nie przedstawiła szczegółowego rozliczenia wydatków koniecznych na utrzymanie, gdyż uznała takie wezwanie za upokarzające. W związku z zawartymi w sprzeciwie wątpliwościami skarżącej odnoszącymi się do przeprowadzonej przez referendarza analizy wyciągu z rachunku bankowego, pismem z dnia 1 marca 2016 r. wezwano ją do nadesłania, w terminie 7 dni: wyciągu z wszystkich posiadanych przez nią oraz męża rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne – z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; oraz do szczegółowego wykazu wydatków ponoszonych przez skarżącą miesięcznie na utrzymanie konieczne wraz z określeniem ich wysokości, a także przedstawienie kopii dokumentów (rachunków, faktur, dowodów wpłaty) potwierdzających ponoszenie tych wydatków – za ostatnie 2 miesiące. Jednocześnie poinformowano skarżącą, że informacje te są niezbędne w celu ponownej (na skutek wniesionego sprzeciwu) oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, nie są zaś przejawem złej woli Sądu, który podejmując decyzję w danej sprawie opiera się na dokumentacji przedstawionej przez osobę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżąca nadesłała: kserokopię decyzji z dnia 28 stycznia 2016 r. w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za rok 2016, który ustalono na kwotę 578 zł; kserokopię zeznania podatkowego PIT-37 za rok 2014, z którego kwota przychodu wyniosła 13.299,64 zł; kserokopię faktury za gaz za okres 1-31 stycznia 2016 r. na kwotę 233,90 zł oraz za okres 1 – 31 marca 2016 r. na kwotę 233,90 zł; kserokopię rachunku za 3 miesiące za wywóz śmieci na kwotę 43 zł (według oświadczenia po 12 zł miesięcznie); kserokopię faktur za energię z dnia 16 listopada 2015 r. na kwotę 338,14 zł i z dnia 19 stycznia 2016 r. na kwotę 348,30 zł; kserokopię faktur za dostawę wody i odprowadzanie ścieków z dnia 31 października 2015 r. na kwotę 117,63 zł i z dnia 31 grudnia 2015 r. na kwotę 138,36 zł. Dołączyła również wyciąg z rachunku bankowego za okres 6 miesięcy, z którego wynika, że obroty na koncie wyniosły 14.407,00 zł, a saldo końcowe w dniu 3 marca 2016 r. wyniosło 3.600,00 zł. Z niniejszego wyciągu wynika również, że emerytura skarżącej w październiku 2015 r. wynosiła 1495,01 zł, od listopada 2015 r. do lutego 2016 r. – 1076,78 zł, a w marcu 2016 r. – 1279,56 zł (według oświadczenia kwota ta została powiększona o dopłatę). W marcu 2016 r. świadczenie emerytalne otrzymał także mąż skarżącej, w kwocie 1321,87 zł (według oświadczenia jest to emerytura z jednorazową dopłatą w kwocie 400 zł). Wśród wpłat znajduje się także kwota 298,50 zł (z dnia 25 listopada 2015 r.) – tytułem rekompensaty za mienie zabużańskie z decyzji z dnia 15 lutego 2015 r. nr [...]; kwota 232,80 zł tytułem zwrotu kosztów – wpłacona przez Sąd Rejonowy [...] w dniu 1 grudnia 2015 r. Skarżąca dołączyła również historię zapisów księgowych swojego konta za okres 6 miesięcy, na którym sporządziła notatkę, z której wynika, że od końcowej kwoty 11.806,00 zł należy odjąć kwotę 4.500,00 zł (która stanowi sumę wpłat przekazanych przez syna na remont odziedziczonego mieszkania), wówczas rzeczywisty wpływ na konto skarżącej wynosi 7.306,00 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1396/15 odmówił S.I. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podał, że przyznanie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta przeznaczona jest przede wszystkim dla osób o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. W ocenie Sądu pierwszej instancji, sytuacja majątkowa skarżącej nie daje podstaw do przyjęcia, iż nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Analiza złożonego oświadczenia majątkowego wskazuje, że zarówno skarżąca, jak i jej mąż, którzy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, mają stałe źródło utrzymania – świadczenie emerytalne. Ponadto z wyciągu z rachunku bankowego wynika, że w dniu 3 marca 2016 r. saldo końcowe wyniosło 3.600,43 zł, natomiast z oświadczenia skarżącej, złożonego pod historią zapisów księgowych od dnia 1 września 2015 r. do dnia 29 lutego 2016 r., wynika, iż wpłaty na konto, po odliczeniu wpłat przekazanych przez syna na prace remontowe mieszkania, które skarżąca nadzoruje, wyniosły 7.306 zł. Z kserokopii dokumentów nadesłanych w celu udokumentowania obciążeń skarżącej wynika z kolei, że w listopadzie 2015 r. opłaty wyniosły 498,77 zł, a dochód 1374,50 zł (rekompensata + emerytura), w grudniu 2015 r. opłaty wyniosły 138,36 zł, a dochód 1308,80 zł (zwrot kosztów sądowych + emerytura), w styczniu 2016 r. opłaty wyniosły 582,20 zł, a dochód 1072 zł (emerytura), natomiast w marcu 2016 r. opłaty wyniosły 379,90 zł (gaz i pierwsza rata podatku od nieruchomości), zaś dochód 2601,43 zł (świadczenie emerytalne skarżącej i męża). Powyższe prowadzi do wniosku, że S.I. nie jest osobą pozbawioną środków do życia, ma stałe źródło dochodów w postaci świadczenia emerytalnego. Przeprowadzona analiza danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazuje jednoznacznie, że sytuacja materialna skarżącej nie uprawnia do skorzystania z prawa pomocy. Nie wykazała ona bowiem, aby nie miała dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego (na obecnym etapie obejmujących wyłącznie wpis w wysokości 200 zł), tym bardziej, że z wydruku z rachunku bankowego wynika, że saldo końcowe za 6 ostatnich miesięcy wyniosło 3.600 zł, a z oświadczenia złożonego pod historią zapisów na rachunku – że wpłaty na konto wyniosły 7.306 zł. Kwoty te znacznie przewyższają zatem obecne koszty postępowania sądowego. Powyższe postanowienie z dnia 19 kwietnia 2016 r. stało się przedmiotem zażalenia S.I. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, wnosząc o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącej i złożonych przez nią oświadczeń i dokumentów, należy stwierdzić, iż nie wykazała ona, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi w kwocie 200 zł. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą nie dają bowiem podstaw do uznania, iż nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uwzględniając nawet wskazane przez nią bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno jej zostać przyznane. Dochody uzyskiwane przez skarżącą i jej męża oraz posiadany majątek są bowiem na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Ponadto skarżąca wskazała, że na zasadzie współwłasności posiada dom o pow. 120 m² o szacunkowej wartości ok. 200.000 zł, a ponadto nieruchomość rolną (1,999 ha). Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, publ. CBOSA). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, publ. CBOSA). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r. sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOSA). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, publ. CBOSA). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści, takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 227/08 oraz z dnia 19 października 2010 r. sygn. akt II GZ 294/10, publ. CBOSA). Podkreślić również należy, iż podniesiona przez skarżącą okoliczność spłacania pożyczki w wysokości 6.000,00 zł, zaciągniętej na remont domu, nie może być uznana za mającą priorytet względem należnych Skarbowi Państwa kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny podziela wyrażany w judykaturze pogląd, że przedkładanie przez stronę należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi, nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2010 r. sygn. akt II FZ 55/10, publ. CBOSA). W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącej art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek S.I. o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł, jak w postanowieniu.