II SA/Go 831/18

Dnia 1 marca 2019 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2019 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku T Spółki z o.o. w likwidacji o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T Spółki z o.o. w likwidacji na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier poza kasynem gry p o s t a n a w i a : odmówić przyznania prawa pomocy. T Spółka z o.o. w likwidacji wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier poza kasynem gry. W odpowiedzi na zarządzenie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 1440 zł, w dniu 27 grudnia 2018 r. wpłynął do Sądu złożony na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, że Spółka znajduje się w stanie likwidacji, posiada stratę brutto za rok 2017 w wysokości 463.000,95 zł. Rachunki bankowe Spółki zostały zablokowane na poczet wymierzonych kar administracyjnych, co powoduje niemożność opłacenia wpisu. Zarządzeniem z dnia 3 stycznia 2019 r., wydanym na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., skarżąca Spółka została wezwana do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie: a) wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, przedstawiających saldo na tych rachunkach oraz wszystkie operacje finansowe, za ostatnie sześć miesięcy, b) odpisów rocznych deklaracji podatkowych za rok 2017, c) składanych odpisów deklaracji miesięcznych w podatku od towarów i usług oraz w podatku akcyzowym za ostatnie sześć miesięcy, d) bilansu, rachunku zysków i strat, sprawozdania finansowego za rok 2017, e) bilansu otwarcia likwidacji (art. 281 § 1 k.s.h.); sprawozdania finansowego związanego z zamknięciem ksiąg rachunkowych w Spółce na dzień poprzedzający dzień otwarcia likwidacji (art. 45 ust. 1 ustawy o rachunkowości); rocznego rozliczenia podatkowego w podatku dochodowym w związku z postawieniem Spółki w stan likwidacji (art. 8 ust. 6 u.p.d.o.p.) – o ile dokumenty te zostały już sporządzone - w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o okoliczności wynikające z akt sprawy. W odpowiedzi Spółka nadesłała: uchwały w sprawie rozwiązania Spółki, otwarcia jej likwidacji i powołania likwidatora, aktualizacji zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego z dnia [...] grudnia 2017 r., potwierdzenie operacji na rachunku bankowym w dniu [...] grudnia 2017 r., wyciągi z rachunku bankowego za okres od stycznia do października 2018 r., sprawozdania zarządu z działalności Spółki w 2017 r., bilansu oraz rachunku zysków i strat za rok 2017, dodatkowych informacji i wyjaśnień z dnia [...] marca 2018 r., jak również bilansu na dzień [...] czerwca 2018 r., rachunku zysków i strat porównawczego za okres od [...] stycznia 2018 r. do [...] czerwca 2018 r., bilansu na dzień [...] września 2018 r., rachunku zysków i strat porównawczego za okres od [...] stycznia 2018 r. do [...] września 2018 r., zeznań podatkowych CIT-8 za 2016 i 2017 rok, deklaracji VAT-7 od stycznia do października 2018 r. oraz raportów wspomagających wyliczenie zaliczki miesięcznej podatku dochodowego od osób prawnych za okres od stycznia do października 2018 r. Wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Jej celem jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu podmiotom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych (wpisu) czy kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie tego prawa spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści art. 246 § 2 p.p.s.a. Oznacza to, że wnioskodawca ma obowiązek współdziałania w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności celem ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (postanowienia NSA z 27 września 2011 r., II GZ 434/11, z 19 stycznia 2010 r., I GZ 1/10, orzeczenia.nsa.gov.pl). Podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe (postanowienia NSA z 28 marca 2014 r., I OZ 323/14, z 17 grudnia 2014 r., I FZ 459/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). W rozpatrywanej sprawie, jak wynika z przedłożonej deklaracji CIT-8, w 2017 roku Spółka osiągnęła przychód 19.033.247,14 zł, natomiast w 2016 roku 7.467.050,41 zł. Świadczy to o prowadzeniu przez skarżącą Spółkę we wspomnianym okresie działalności gospodarczej na szeroką skalę. Jeśli chodzi natomiast o rok 2018, to jak wynika z przedłożonych deklaracji VAT-7, Spółka nie odnotowała wprawdzie żadnej podstawy opodatkowania w podatku od towarów i usług, regularnie dokonywała jednak wydatków na nabycie towarów i usług na kwoty: 35.232,00 zł (styczeń), 35.816,00 zł (luty), 26.136,00 zł (marzec), 36.451,00 zł (kwiecień), 32.514,00 zł (maj), 29.072,00 zł (czerwiec), 15.267 zł (sierpień), 7.243 zł (wrzesień), 3.600 zł (październik). Wartość towarów i usług nabywanych przez Spółkę w okresie sierpnia, września i października 2018 r. wyniosła zatem łącznie 26.110 zł, w październiku ub.r. wykazano także w deklaracji VAT-7 kwotę 115.004 zł podatku od towarów i usług do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy, a nie do zwrotu na rachunek bankowy Spółki, jak również wygospodarowano kwoty 10.000 zł miesięcznie tytułem wynagrodzenia dla prezesa zarządu i to mimo zablokowania rachunków bankowych. Z kolei z przedłożonego bilansu na dzień [...] czerwca 2018 r. wynika wartość aktywów wynosząca 1.276.068,75 zł, należności krótkoterminowe wynoszące 524.075,20 zł), zobowiązania 1.849.024,45 zł. Dodatkowo Spółka w rachunku zysków i strat na dzień [...] czerwca 2018 r. wykazała także ponoszenie wydatków na tzw. usługi obce w wysokości 188.878,19 zł. (oraz 17.643.157,44 zł w 2017 r.). Na dzień [...] września 2018 r., tzn. w dacie otwarcia likwidacji Spółki były to kwoty odpowiednio: 1.343.696,11 zł (wartość aktywów wynikająca z bilansu), 535.905,64 zł (wartość należności krótkoterminowych wynikająca z bilansu), 2.034.622,12 zł (zobowiązania wynikające z bilansu), 247.992,37 zł (usługi obce wynikające z rachunku zysków i strat). Zatem także i z tych dokumentów wynikają relatywnie wysokie kwoty, przeznaczane przez Spółkę na nabycie usług obcych. Również wynagrodzenia pracowników (w tym prezesa zarządu, a następnie likwidatora, będącego jednocześnie jedynym wspólnikiem) zajmują istotną pozycję w rachunku zysków i strat. Według stanu na dzień [...] grudnia 2017 r. wyniosły one 963.766,86 zł, zaś na dzień otwarcia likwidacji – 139.800,64 zł. Znaczącą część środków uzyskanych z działalności Spółka systematycznie przeznaczała aż do chwili otwarcia likwidacji (a jak wynika z opisanych wyżej deklaracji VAT-7 – również i po tej dacie) na zobowiązania wynikające z różnego rodzaju usług zewnętrznych, którym nie sposób przyznać pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, do jakich zaliczają się koszty sądowe. Okoliczność ta jest o tyle istotna, że przez większą część okresu swojej działalności Spółka posiadała znaczny potencjał finansowy (przychody netto przewyższające kwotę 19 mln zł) i nie było przeszkód, aby zabezpieczyła sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie ewentualnych kosztów sądowych. W tej sytuacji za aktualny uznać należało pogląd, w myśl którego koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, zaś dochodzenie swych praw podmiotowych na drodze sądowej – jako element tej działalności – wymaga na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie (por. M. Kowalska, A. Malmuk-Cieplak, Stosowanie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006/9/44). Uwzględnienie w tego rodzaju sytuacji wniosku o przyznanie prawa pomocy prowadziłoby do finansowania działalności podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą ze środków publicznych. To z kolei byłoby równoznaczne z zaprzeczeniem zasadzie, że przedsiębiorca prowadzi działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Mogłoby to również skutkować naruszeniem zasady konkurencji między równoprawnymi podmiotami gospodarczymi (postanowienie NSA z 1 sierpnia 2013 r., I FZ 327/13). Każdy przedsiębiorca powinien zapewnić sobie środki na pokrycie związanych z tą działalnością kosztów postępowań sądowych. Jeśli bowiem sprawa ma ścisły związek z działalnością podmiotu prawa prywatnego, to nie powinna z reguły obciążać dochodów budżetowych Skarbu Państwa. Wpis sądowy jako wydatek wiąże się bowiem z bieżącą działalnością takiego podmiotu, wpływa na wysokość strat finansowych ogółem, zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami, które powinny zostać zabezpieczone w osiąganych przychodach. Podmiot prowadzący działalność gospodarczą nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo, iż podjął wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (postanowienie NSA z 29 marca 2011 r. I OZ 191/11). O uwzględnieniu wniosku skarżącej Spółki nie mógł również przesądzić fakt otwarcia jej likwidacji. Strona skarżąca nie uprawdopodobniła bowiem, jakie nadzwyczajne przyczyny (poza decyzjami organów skarbowych, określającymi kary pieniężne za urządzanie gier na automatach oraz postępowaniami egzekucyjnymi) skutkowały podjęciem uchwały o likwidacji prowadzonej działalności. Tymczasem przyczyny rozwiązania spółki (co stanowi podstawę przeprowadzenia likwidacji – art. 272 k.s.h.) mogą być różnorakie: upływ czasu na jaki spółka została utworzona, osiągnięcie celu spółki, straty w kapitale zakładowym, podjęcie przez wspólników działalności konkurencyjnej, ogłoszenie upadłości spółki jak również uchwała wspólników o rozwiązaniu spółki (art. 246 § 1 k.s.h. – jak miało to miejsce w niniejszej sprawie) podyktowana choćby np. brakiem ich zainteresowania w dalszym funkcjonowaniu spółki. Nie jest automatycznie przesądzone, że uchwała wspólników o rozwiązaniu spółki, a w konsekwencji jej likwidacja, stanowi w każdym przypadku skutek na tyle trudnej sytuacji finansowej spółki, która miałaby stanowić podstawę do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Dodatkowo należy mieć na uwadze, iż nawet brak należytej płynności finansowej nie przesądziłby automatycznie, że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych spełnia przesłanki ku temu. Nie ma bowiem przeszkód ku temu, aby strona skarżąca, będąca spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, zdobyła środki na uiszczenie wpisu sądowego w drodze np. dopłat od wspólników (w tym przypadku jednego wspólnika). Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw ku temu, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia w niniejszej sprawie skarżącej Spółki z obowiązku ponoszenia kosztów – wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). W przypadku spółek z ograniczoną odpowiedzialnością instytucję dopłat przewiduje art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1577). W myśl tego przepisu umowa spółki może zobowiązywać wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowym, dopłaty takie mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (postanowienie NSA z 20 lutego 2014 r. II FZ 146/14). Osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Również w doktrynie podnosi się, iż dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz zaktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, LEX/el. 2013). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (postanowienie SN z 23 stycznia 2015 r., sygn. akt I ACz 1067/14). Instytucja prawa pomocy nie powinna być bowiem wykorzystywana do ochrony czy też wzbogacania majątku osób prywatnych (postanowienie NSA z 1 sierpnia 2013 r. I FZ 327/13). Rola wspólnika nie może sprowadzać się jedynie do czerpania profitów z działalności spółki. Nie ma przeszkód ku temu, aby w razie trudności finansowych spółka zwróciła się o pomoc do swoich udziałowców, z woli których funkcjonuje w obrocie prawnym. Zwłaszcza, że podstawą działalności spółki z o.o. jest wyodrębniony majątek, kapitał jej wspólników, zaś celem, m. in., pomnażanie zysku oraz ograniczenie ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej do środków wniesionych przez wspólników do spółki. Nie można przyznać pierwszeństwa zasadzie prawa do sądu spółki, której wspólnicy korzystający z jej zysków nie udowodnili, iż nie są w stanie pokryć w formie dopłat jej zobowiązań wynikających z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Brak skutecznych działań wspólnika strony lub też jego bierność w kwestii wniesienia wpłat na rzecz spółki tytułem wpisu sądowego od skargi należy uznać za przesłankę do odmowy udzielenia spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie skarżąca Spółka nie wykazała, że podjęła wszelkie możliwe i niezbędne kroki w celu zdobycia funduszy na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (chodzi tu zwłaszcza o uzyskanie środków finansowych na koszty sądowe od wspólnika). Ma o tyle istotne znaczenie, że ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził ostrzejsze rygory niż w przypadku osób fizycznych. W świetle powyższych okoliczności uznać należało, iż wynikająca z art. 246 § 2 p.p.s.a. przesłanka wykazania przez stronę niemożności poniesienia kosztów postępowania nie została spełniona, wobec czego na podstawie art. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.