II OSK 1925/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędziowie: sędzia NSA Leszek Kiermaszek (spr.) sędzia del. WSA Piotr Broda po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 2 kwietnia 2019 r. sygn. akt II SA/Op 15/19 w sprawie ze skargi K. P. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2018 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Op 15/19 oddalił skargę K. P. (dalej określanej jako skarżąca) na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2018 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach stanu faktycznego i prawnego sprawy: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] czerwca 2000 r., nr [...], na podstawie art. 1 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm., obecnie Dz.U. z 2019 r. poz. 1168, dalej powoływanej jako ustawa), przyznał skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego na łączny okres ośmiu miesięcy (od września 1944 r. do kwietnia 1945 r.). Skarżąca wnioskiem z dnia 28 sierpnia 2018 r. zwróciła się do wymienionego Urzędu o zmianę tej decyzji i przyznanie jej świadczenia pieniężnego za okres pracy przymusowej od lutego 1944 r. do września 1945 r., a także ustalenie prawa do podwyższonego dodatku do emerytury od dnia 1 marca 2000 r. Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] września 2018 r., nr [...], działając m.in. na podstawie art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 1257, ze zm., obecnie Dz.U. z 2020 r. poz. 256, dalej powoływanej jako K.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 3 ust. 1 ustawy, uchylił powyższą decyzję i przyznał skarżącej uprawnienie do świadczenia pieniężnego w wymiarze piętnastu pełnych miesięcy (za okres od lutego 1944 r. do kwietnia 1945 r.) oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia w pozostałym zakresie. Motywując tak podjęte rozstrzygnięcie organ w pierwszej kolejności podkreślił, że wniosek skarżącej uznał jako żądanie rozpatrzenia sprawy w trybie art. 155 K.p.a. Następnie nawiązał do art. 2 pkt 2 lit. a oraz art. 3 ust. 1 ustawy wyjaśniając znaczenie pojęcia represji w rozumieniu pierwszego z powołanych przepisów. W tym kontekście wskazał, że skarżąca przedłożyła do wniosku zaświadczenie potwierdzające wykonywanie pracy przymusowej w gospodarstwie domowym E. B. w okresie od lutego 1944 r. do września 1945 r. Tym samym organ przyjął za udowodniony okres deportacji do pracy przymusowej od lutego 1944 r. do zakończenia II wojny światowej, tj. do 8 maja 1945 r., w wymiarze 15 pełnych miesięcy. Zaakcentował, że pozostawanie w miejscu wykonywania przymusowej pracy po zakończeniu wojny nie jest represją w rozumieniu przepisów ustawy, dlatego też należało odmówić przyznania świadczenia za okres pozostawania na terytorium Niemiec po zakończeniu II wojny światowej. Kierownik Urzędu, po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek skarżącej, wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2018 r. Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wniosła skarżąca kwestionując nieuznanie okresu pobytu na deportacji po zakończeniu II wojny światowej za represję w rozumieniu ustawy. Konsekwentnie podkreślała, że po zakończeniu wojny była zmuszona do kontynuacji pracy przymusowej do czasu zorganizowania przez aliantów transportu do kraju. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia prezentując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w uzasadnieniu wyroku z dnia 2 kwietnia 2019 r. na wstępie przedstawił zasady przeprowadzania kontroli sądowoadministracyjnej, a następnie zgodził się z organem, że ze względu na treść wniosku skarżącej, należało rozpoznać go w trybie art. 155 K.p.a. W kolejnym fragmencie uzasadnienia Sąd powołał art. 2 pkt 2 ustawy oraz orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie użytego w pkt 2 lit. a tego przepisu pojęcia "deportacja". Zauważył, że zarysowały się dwa odmienne stanowiska. Pierwsze z nich zakłada, że określenie zakończenia wojny należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. dnia 8 maja 1945 r., drugie zaś, że z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez IlI Rzeszę. Sąd pierwszej instancji podzielił w tym zakresie pierwsze zapatrywanie w ślad za wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2010 r., sygn. akt II OSK 918/09. W jego ocenie stanowisko organu co do zaistnienia przesłanek przemawiających za uchyleniem lub zmianą decyzji ostatecznej nie budzi wątpliwości. W konsekwencji prawidłowo przyznano skarżącej uprawnienie do świadczenia z tytułu pracy przymusowej za okres od lutego 1944 r. do kwietnia 1945 r., łącznie za 15 miesięcy, nie doliczając zarazem okresu podlegania represjom po dniu 8 maja 1945 r. W przypadku pracy przymusowej nakazanej przez władze III Rzeszy, okres represji to czas spędzony przez daną osobę w warunkach określonych w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Istotną okolicznością jest przy tym pozostawanie przez nią w dyspozycji władz III Rzeszy, a ustanie tej dyspozycyjności jest równoznaczne z końcem represji w rozumieniu ustawy. Za prawidłowe Sąd uznał także niezaliczenie ośmiu dni pobytu na deportacji w maju 1945 r. uznając ten okres, zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy, za represję w niepełnym miesiącu. Odnosząc się do dalszych zarzutów skargi stwierdził, że przyczyny, dla których skarżąca nie opuściła miejsca deportacji po zakończeniu wojny, jak i warunki w jakich przebywała przed powrotem do Polski, nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia. Okoliczności podnoszone przez skarżącą, odnoszące się do poczucia krzywdy, czy trudnej sytuacji osobistej nie mogą być utożsamiane ze słusznym interesem strony. Z tych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, zgodnie z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 2107, ze zm., obecnie Dz.U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.; dalej powoływanej jako P.p.s.a.), oddalił skargę. Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika będącego radcą prawnym ustanowionego w ramach przyznanego jej prawa pomocy, wniosła skargę kasacyjną od wyroku z dnia 2 kwietnia 2019 r., zaskarżając to orzeczenie w całości. Skarga kasacyjna zawiera jeden zarzut materialnoprawy, podnoszący błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 lit. a ustawy przez przyjęcie, że za datę zakończenia deportacji należy przyjąć wyłącznie czas do zakończenia II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc okres wyłącznie od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r., a praca przymusowa po zakończeniu tego okresu nie ma charakteru represji. W oparciu o powyższą podstawę kasacyjną pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i wydanie orzeczenia w trybie art. 188 P.p.s.a. poprzez uchylenie decyzji organu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także przyznanie pełnomocnikowi kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu, gdyż koszty te nie zostały uiszczone ani w części, ani w całości. Pełnomocnik zrzekł się także rozpoznania sprawy na rozprawie. Na wstępie uzasadnienia skargi kasacyjnej jej autor przypomniał stanowisko Sądu pierwszej instancji wyrażone w zaskarżonym wyroku. Odnosząc się zaś do podniesionego zarzutu podkreślił, że ustawodawca nie sprecyzował konkretnie, czy termin wskazany w art. 2 ust. 2 lit. a należy liczyć do dnia 8 maja 1945 r. Wskazał także na sytuację osobistą skarżącej zwracając uwagę, że nie pozostawała ona na terytorium Niemiec z własnej woli, lecz jej pobyt był zależny od decyzji władz. Przyznał zarazem, że w orzecznictwie sądowym ugruntował się pogląd, że przedmiotowy termin należy liczyć do dnia 8 maja 1945 r., jednakże przedmiotem rozpatrywanych spraw nie była dotąd sytuacja, kiedy niemożność powrotu do ojczyzny dotyczyła dziecka, które nie było pod opieką rodziców, a zdane było tylko i wyłącznie na łaskę osób trzecich. W ocenie pełnomocnika nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że skarżąca zmuszona była do respektowania narzuconych przez wojsko alianckie zasad dotyczących terminu powrotu do kraju, a co za tym idzie do dalszego wykonywania pracy przymusowej. Pełnomocnik wyraził ponadto pogląd, że oparcie zaskarżonego wyroku na wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2010 r., sygn. akt II OSK 918/09 stoi w sprzeczności z treścią uzasadnienia tego orzeczenia. Dotyczyło ono bowiem sytuacji, kiedy działania wojenne jeszcze trwały, a graniczną datą ich zakończenia był 8 maja 1945 r. Przedmiotem analizy prawnej w rozpoznawanej sprawie powinna być natomiast sytuacja niemożliwości powrotu z terenów III Rzeszy małoletniego dziecka po wskazanej dacie (skarżąca urodzona jest [...]) i wykonywania przez niego nadal pracy przymusowej, aż do momentu umożliwienia mu powrotu do domu przez wojska alianckie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna, oparta wyłącznie o podstawę naruszenia prawa materialnego, nie zasługuje na uwzględnienie. Istota sporu między stronami sprowadza się do właściwego rozumienia daty końcowej podlegania represjom w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. W myśl tego przepisu represją w znaczeniu wynikającym z tego przepisu jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Ustawa nie określa daty zakończenia wojny wywołanej przez hitlerowską III Rzeszę najazdem na Polskę w dniu 1 września 1939 r. Nie stanowi to jednak przedmiotu sporu, skoro pełnomocnik skarżącej nie kwestionuje, że powszechnie uznaną datą zakończenia wojny w Europie jest dzień 8 maja 1945 r., tj. dzień wejścia w życie aktu bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy podpisanej w Reims i potwierdzonej tego dnia w Berlinie (z uwagi na różnice czasu w niektórych państwach za datę tę uznaje się dzień 9 maja 1945 r.). Skarżąca wywieziona zaś została do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy. Spór ogniskuje się wokół innej kwestii, czy pomimo zakończenia wojny w Europie można uznać za represję w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy okres pracy po tej dacie. Na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej, tak jak to przyjął Sąd pierwszej instancji. Przede wszystkim należy zauważyć, że świadczenie pieniężne przewidziane ustawą, zgodnie z jej art. 1 ust. 1, który również został objęty podstawą kasacyjną, wiąże się z okresem represji, a zatem z osadzeniem w obozach pracy przymusowej z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1) i deportacją (wywiezieniem) do pracy przymusowej (art. 2 pkt 2 lit. a i b). Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 12 października 1998 r., sygn. akt OPS 5/98 (ONSA 1999, nr 1, poz. 1) prawem do świadczenia nie został objęty każdy przypadek represji, lecz represji zaostrzonej w stosunku do obowiązującego powszechnego obowiązku pracy, związanej bądź to z osadzeniem w obozie pracy, bądź z deportacją (wywiezieniem). Jest to uzasadnione, jeśli zważyć, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była nieporównanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne. Ustawodawca represję - osadzenie w obozach pracy przymusowej (art. 2 pkt 1) i deportowanie do takiej pracy na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych (art. 2 pkt 2 lit. a) powiązał z okresem wojny w latach 1939-1945, natomiast deportowanie do pracy przymusowej na terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych (art. 2 pkt 2 b) już z innym okresem - od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. i po tym okresie do końca 1948 r. lecz z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Różnicując zatem okres represji związany z deportacją do pracy przymusowej w zależności od tego, czy nastąpiło to na terytorium III Rzeszy lub ZSRR i terenów przez nich okupowanych ustawodawca uwzględnił uwarunkowania historyczno-prawne, przede wszystkim zależność osoby wykonującej pracę przymusową od władz, pozostawanie tej osoby wbrew jej woli do dyspozycji tych władz. Słusznie przyjął Sąd pierwszej instancji, że na potrzeby stosowania ustawy za datę zakończenia deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, po upływie której prawo do świadczenia pieniężnego nie przysługuje, należy uznać dzień powszechnie uznany za zakończenie wojny w Europie, tj. dzień 8 maja 1945 r. Jak już zauważono na wstępie pełnomocnik wnoszącej skargę kasacyjną nie kwestionuje ustaleń Sądu pierwszej instancji, że skarżąca była wywieziona do pracy przymusowej w miejscowości położonej na terytorium III Rzeszy. W znaczeniu prawnym po tej dacie ustał okres przymusowego wykonywania pracy związany z uprzednią deportacją (wywiezieniem), uprawniający do świadczenia pieniężnego. Pogląd ten jest powszechnie akceptowany w orzecznictwie (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dni: 11 października 2011 r., sygn. akt II OSK 375/11, LEX nr 1152176, 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II OSK 1757/11, LEX nr 1361610, 5 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 1846/11, LEX nr 1358419). Zgodzić się przyjdzie ze stanowiskiem pełnomocnika, że akt kapitulacji III Rzeszy i związane z nim zakończenie wojny nie spowodowało, że już od następnego dnia osoby deportowane miały możliwość swobodnego powrotu do stron rodzinnych, dotyczyło to w licznej liczbie osób małoletnich (dzieci) wywiezionych wbrew woli własnej, rodziców i bliskich. W dotychczasowym orzecznictwie trafnie zwracano uwagę, że w szczególny sposób należy oceniać deportację w rozumieniu przepisów ustawy, gdy dotknięte były nimi osoby małoletnie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II OSK 1089/11, LEX nr 1234062). Termin zakończenia przymusowej izolacji od rodziny i powrotu do stron rodzinnych uzależniony był od wielu czynników, m.in. położenia geograficznego miejsca wykonywania pracy, możliwości organizacyjnych sił alianckich, sposobu komunikacji, zdolności transportowych itp. Pobyt tych osób w miejscu deportacji po zakończeniu wojny, w tym małoletnich, wiązał się niewątpliwie ze znoszeniem szeregu niedogodności, szereg z nich w dalszym ciągu wykonywało pracę, doznawało przemocy. Jednakże należy mieć w polu widzenia, że w okresie powojennym także wiele osób nieosadzonych w obozach pracy i niedeportowanych do pracy przymusowej doświadczyło wielu dolegliwości i traumatycznych przejść. Nie narusza więc zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) takie rozumienie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a w związku z art. 1 ust. 1 ustawy, które wyłącza prawo do świadczenia pieniężnego osobom deportowanym do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy lub terenów przez nią okupowanych po dniu 8 maja 1945 r. i to także wówczas, gdy dotyczy osób małoletnich. Z tych powodów postawiony w skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni i w konsekwencji niewłaściwego zastosowania wymienionych przepisów okazał się nieuzasadniony. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 184 P.p.s.a, oddalił więc skargę kasacyjną. W myśl art. 182 § 2 P.p.s.a. skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny nie ustosunkował się natomiast do wniosku o przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi strony skarżącej ustanowionemu w ramach prawa pomocy. Zgodnie z art. 250 § 1 w związku z art. 254 § 1 P.p.s.a. należy to do wojewódzkiego sądu administracyjnego, który prawo pomocy przyznał.