II SA/Rz 474/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie NSA Małgorzata Wolska WSA Ewa Partyka /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi W. G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji -skargę oddala- Przedmiotem skargi W.G. jest postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "SKO" lub "Kolegium") z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] utrzymujące w mocy postanowienie tego organu z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 20 grudnia 2017 r. W.G. zwrócił się do SKO w [...] o stwierdzenie nieważności decyzji Wójta Gminy [...] (dalej też "Wójt") z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w sprawie ustalenia warunków zabudowy dla zamierzenia inwestycyjnego pod nazwą: "Budowa budynku pawilonu handlowego i zjazdu publicznego z drogi powiatowej nr [...] na działkach nr ewid. 1801 i 1084 w miejscowości [...]" oraz o wznowienie postępowania zakończonego tą decyzją. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że decyzja Wójta została obarczona wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1257 – dalej: K.p.a.) w postaci rażącego naruszenia prawa, a to: 1. § 8 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 26 sierpnia 2003 r. w sprawie sposobu ustalenia wymagań dotyczących nowej zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (Dz.U. nr 164, poz. 1588 – dalej też zwanego Rozporządzeniem) poprzez nieustalenie wysokości budynku wiążącej inwestora a jedynie zakreślenie granic tej wysokości do 12 metrów oraz poprzez niewskazanie konkretnej geometrii dachu, a jedynie przedziału kątowego nachylenia dachu od 10 do 30 stopni; 2. § 6 w/w Rozporządzenia poprzez nieokreślenie obowiązującej inwestora szerokości elewacji frontowej budynku, a jedynie ograniczenie się do wskazania wielkości maksymalnej (20 m) co nie odpowiadało wymogom tego przepisu; 3. § 4 w/w Rozporządzenia poprzez zaniechanie obowiązku wyznaczenia inwestorowi obowiązującej linii zabudowy i wprowadzenie nieznanej ani ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, ani też rozporządzeniu – linii nieprzekraczalnej. W.G. podniósł ponadto, że w/w decyzja została obarczona również wadą wznowieniową określoną w art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a., gdyż został jako strona tego postępowania pozbawiony w nim udziału, w szczególności nie doręczono mu przedmiotowej decyzji, gdy tymczasem jest on właścicielem sąsiadującej z inwestycją nieruchomości (działki nr 1793). Jak wskazał, na etapie pozwolenia na budowę uzyskał status strony i jego nieruchomość uznano za mieszczącą się w obszarze oddziaływania inwestycji. Końcowo wniósł o rozpoznanie w pierwszej kolejności wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji, jako dalej idącego. Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] Kolegium, działając na podstawie art. 61a w zw. z art. 17 pkt 1, art. 157 i art. 28 K.p.a., odmówiło wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wójta Gminy [...] z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...]. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że wnioskodawcy nie przysługuje w sprawie status strony, gdyż objęta wnioskiem decyzja nie dotyczy jego interesu prawnego czy też obowiązku (art. 28 K.p.a.), tylko zaś osoba legitymująca się takim przymiotem może skutecznie zainicjować nowe, nadzwyczajne postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności określonego aktu administracyjnego. Organ wyjaśnił, że rzeczywiście wnioskodawca, jako właściciel działki nr 1793, która nie graniczy bezpośrednio z terenem inwestycyjnym nie został przez organ I instancji uznany za stronę postępowania. Jak wskazał, działka nr 1801 stanowiąca własność S.G. oraz działka 1793, będąca własnością wnioskodawcy położone są w obszarze zabudowy usługowej, co wynika ze znajdującego się w aktach sprawy załącznika graficznego nr 1 do decyzji o warunkach zabudowy i obie te działki oddziela działka nr 1800 będąca drogą, stanowiąca własność Gminy [...]. Organ zaznaczył, że na działce nr 1793 znajduje się utwardzony plac, który wykorzystywany jest jako parking dla okolicznych sklepów bądź innych obiektów usługowych, zatem twierdzenie, że powstanie nowego pawilonu handlowego z własnym parkingiem będzie stanowiło w tych okolicznościach szczególną uciążliwość dla położonej niedaleko działki nie mogło być uznane za zasadne. Z powyższego wynika zaś, że wnioskodawca nie miał statusu strony w postępowaniu w sprawie ustalenia warunków zabudowy dla inwestycji na działce nr 1801. Odnosząc się do argumentu związanego ze zmianą spływu wód SKO wskazało, że jest mu znane z urzędu, że z udziałem właścicieli działek nr ew. 1801 i nr 1793 toczyła się sprawa o uregulowanie stosunków wodnych na gruncie. W trakcie tego postępowania ustalono, że nie doszło do zmiany stanu wody na gruncie. SKO wyjaśniło też, że fakt, iż nieruchomość wnioskodawcy leży w obszarze analizowanym nie oznacza jeszcze, że planowana inwestycja ingeruje w sposób wykonywania prawa własności na tej nieruchomości. Dalej wskazało, że wniosek W.G. o wznowienie postępowania zostanie rozstrzygnięty odrębnie. W.G. nie zgodził się z powyższym rozstrzygnięciem i wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, podtrzymując uprzednio wyrażoną argumentację. Postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...], działając na podstawie art. 17 pkt 1, art. 28, art. 61a, art. 127 § 3 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 oraz art. 157 K.p.a., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżone postanowienie, podtrzymując w całości zajęte w nim stanowisko. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie W.G. wniósł o uchylenie postanowień SKO w [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. i z dnia [...] lutego 2018 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący powołując się na orzecznictwo wskazał, że przyznanie statusu strony w postępowaniu administracyjnym, w myśl art. 28 K.p.a., uzależnione jest od samego posiadania interesu prawnego, nie zaś od wykazania jego naruszenia. Zaznaczył, że jako właściciel działki nr 1793, sąsiadującej względem inwestycji i znajdującej się w analizowanym obszarze poprzez rozstrzygnięcia organu lokalizacyjnego oraz zakres innych orzeczeń zawartych w przedmiotowej decyzji Wójta, będzie doznawał bezpośredniej ingerencji w sposób wykonywania swojej własności. Dalej zarzucił, że jego zdaniem w świetle przepisów ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym jest właścicielem nieruchomości znajdującej się w obszarze oddziaływania inwestycji objętej decyzją Wójta. Następstwem tego jest m.in. bezpośredni wpływ na linię zabudowy nieruchomości, a także brak ochrony przed uciążliwym hałasem i zmianą spływu wód, a także mogący wystąpić problem z immisjami. Z tych wszystkich względów skarżący nabył status strony postępowania, a decyzja Wójta obarczona została wadą wznowieniową z art. 145 § 1 pkt 4 K.p.a., jako że bez własnej winy nie brał udziału w postępowaniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w kwestionowanym postanowieniu. Ponadto zaznaczył, że podana w skardze argumentacja odnośnie obarczenia decyzji Wójta Gminy [...] wadą wznowieniową była w rozpatrywanej sprawie bezprzedmiotowa, bowiem ewentualny fakt zaistnienia takiej wady nie może uzasadniać wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 – określanej dalej jako P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach. W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Po zbadaniu sprawy w powyższych aspektach Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie jest zasadna. Brak w szczególności jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia nieważności zaskarżonego postanowienia czy naruszeń przepisów postępowania bądź prawa materialnego, o którym mowa w art. 145 § 1 P.p.s.a. Jak zasadnie wskazywało SKO, ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (aktualnie t.j. Dz.U. z 2017r., poz. 1073 z późn. zm. – zwana dalej u.p.z.p.) nie zawiera unormowania odnoszącego się do pojęcia strony w sprawach, których przedmiotem jest ustalenie warunków zabudowy. Oznacza to, że zastosowanie ma ogólny przepis art. 28 K.p.a. Zgodnie z ta normą prawną stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Postępowanie dotyczy zaś interesu prawnego określonego podmiotu wówczas, gdy rozstrzygnięcie w sprawie oddziałuje na sytuację prawną tego podmiotu. Jak podkreśla się w orzecznictwie w przypadku postępowania w sprawie ustalenia warunków zabudowy ustalenie stron postępowania w istocie sprowadza się przede wszystkim do ustalenia zakresu oddziaływań zamierzenia inwestycyjnego, w wyniku czego dochodzi do określenia kręgu osób, których prawa do nieruchomości mogą zostać naruszone. Uprawnienie do bycia stroną postępowania administracyjnego w sprawie warunków zabudowy nie jest sztywno i bezwzględnie zastrzeżone wyłącznie dla inwestora, ani nawet dla właścicieli (użytkowników wieczystych) działek graniczących bezpośrednio z działką, której dotyczy postępowanie w sprawie warunków zabudowy. Stroną postępowania w sprawie warunków zabudowy może być nie tylko właściciel (użytkownik wieczysty) działki bezpośrednio graniczącej z terenem inwestycji, ale również innej działki znajdującej się w granicach obszaru analizowanego w rozumieniu art. 61 ust. 1 pkt 1 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2009 r. sygn. II OSK 188/08, z dnia 7 lipca 2011 r. sygn. II OSK 172/11, z dnia 19 maja 2010 r. sygn. II OSK 917/09 na www.orzeczenia.onsa.gov.pl). W związku z powyższym przyjmuje się co do zasady, że stronami postępowania są właściciele tych nieruchomości, na które planowana inwestycja będzie miała oddziaływanie. O interesie prawnym (a co za tym idzie przymiocie strony) innych poza inwestorem osób w sprawie o ustalenie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu decydują okoliczności konkretnej sprawy związane z rodzajem, rozmiarem oraz stopniem i zakresem uciążliwego oddziaływania zamierzonej inwestycji na otoczenie. W każdej zatem konkretnej sprawie tego rodzaju, organ wydający decyzję ustalając krąg osób, które mają interes prawny w sprawie, musi badać czy - a jeśli tak to jak daleko - sięgać będzie oddziaływanie planowanej inwestycji z uwzględnieniem jej charakteru. O interesie prawnym właścicieli działki leżącej w sąsiedztwie terenu, którego dotyczy postępowanie o wydanie warunków zabudowy, decyduje nie charakter tego sąsiedztwa (bezpośredni, pośredni), ale zasięg oddziaływania danej inwestycji na nieruchomości sąsiednie oraz stopień jej uciążliwości dla tych nieruchomości. Zakres tego oddziaływania pozwala na ustalenie kręgu osób, które mają interes prawny w sprawie. Tym samym uprawnione jest twierdzenie, że przymiot strony w postępowaniu o ustalenie warunków zabudowy mają także ci z właścicieli (użytkowników wieczystych) działek, na które niejako potencjalnie oddziałuje dana inwestycja. Podkreślenia wymaga fakt, że interes prawny uzasadniający posiadanie statusu strony postępowania powinien być jednak konkretny i realny. Źródłem interesu prawnego lub uprawnienia jest zawsze norma prawna ogólna i abstrakcyjna (akt normatywny) lub jednostkowa i konkretna (decyzja), mająca źródło w przepisach prawa materialnego (nie tylko w przepisach prawa administracyjnego materialnego). Z powyższego wynika, że uznanie za stronę postępowania w sprawie dotyczącej decyzji o warunkach zabudowy właściciela nieruchomości sąsiedniej nie sprowadza się do prostego sprawdzenia sąsiedztwa. Jak wcześniej wskazano konieczna jest także ocena ewentualnego oddziaływania planowanej inwestycji na sferę praw właściciela (użytkownika wieczystego) nieruchomości sąsiedniej. W takich okolicznościach stronami postępowania są w/w podmioty. W tym kontekście zwraca się m.in. uwagę na przepis art. 140 Kodeksu cywilnego, określający treść prawa własności, który może być źródłem interesu strony w postępowaniu o ustalenie warunków zabudowy. Zgodnie z tym przepisem, w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. Jak wcześniej wskazano, w przypadku sprawy o ustalenie warunków zabudowy krąg stron (podmiotów posiadających interes prawny) musi być ustalany z uwzględnieniem jej charakteru, który jest ściśle związany z określonym obszarem oddziaływania projektowanej inwestycji. Określając krąg podmiotów posiadających status strony w wymienionym postępowaniu nie można więc także pominąć art. 6 ust. 2 pkt 2 u.p.z.p., z którego wynika, że każdy ma prawo do ochrony własnego interesu prawnego przy zagospodarowaniu terenów należących do innych osób lub jednostek organizacyjnych (por. wyrok NSA z dnia 17 września 2014 r., II OSK 1261/13, LEX nr 1664409). O istnieniu interesu prawnego danego podmiotu w sprawie o ustalenie warunków zabudowy decydują zatem z jednej strony (w sferze faktycznej) charakter, cechy i skutki planowanej inwestycji (w tym rodzaj, stopień i zakres możliwych uciążliwości) dla całego obszaru potencjalnego jej oddziaływania, z drugiej zaś strony (w sferze normatywnej) - treść przepisów prawa materialnego, które ze względu na zasadnicze parametry planowanej inwestycji i terytorialny zasięg jej oddziaływania mogą i powinny mieć zastosowanie w sprawie. Jak podkreślił NSA w wyroku z dnia 22 kwietnia 2015 r., sygn. akt II OSK 2263/13, samo sąsiedztwo z nieruchomością, dla której ustalane są warunki zabudowy, nie zawsze oznacza, że właścicielowi nieruchomości sąsiedniej przysługuje status strony w tym postępowaniu. O interesie prawnym właścicieli nieruchomości sąsiednich w postępowaniu o ustalenie warunków zabudowy przesądza bowiem zasięg oddziaływania danej inwestycji na nieruchomości sąsiednie oraz stopień jej uciążliwości dla tych nieruchomości. Jak wcześniej wskazano, ustalenie kręgu stron tego postępowania zależy jednak od okoliczności występujących w konkretnej sprawie takich jak wskazywane wyżej uciążliwości i zasięgu oddziaływania na otoczenie (por. wyrok NSA z 20 sierpnia 2013 r., sygn. akt II OSK 854/12 oraz wyrok NSA z 22 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 2331/10, dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Trzeba jeszcze podkreślić, że pojęcie interesu prawnego może być rozumiane wyłącznie jako obiektywna, czyli rzeczywiście istniejąca potrzeba ochrony prawnej. Interes ten musi być osobisty, własny, indywidualny i konkretny, dający się obiektywnie stwierdzić oraz aktualny, a nie ewentualny. Musi zatem rzeczywiście istnieć w dacie stosowania danych norm prawa administracyjnego. Nie może to być interes tylko przewidywany w przyszłości ani hipotetyczny (zob. wyrok WSA w łodzi z dnia 25 sierpnia 2010 r. Sygn. akt II SA/Łd 401/10, opubl. w LEX nr 755792). Z uwagi na odrębną regulację wynikającą z art. 28 ust. 2 ustawy Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1332 z późn. zm.) nie można z faktu uznania za stronę w postępowaniu dotyczącym zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę wywodzić automatycznie, że także w sprawie o ustalenie warunków zabudowy dla tego obiektu dany podmiot legitymuje się interesem prawnym. Musi bowiem istnieć związek pomiędzy konkretną normą prawa materialnego a tym interesem. W decyzji ustalającej warunki zabudowy określa się czy, co do zasady na danym terenie możliwa jest realizacja zamierzenia inwestycyjnego planowanego przez inwestora. We wniosku ani w decyzji Wójta z dnia [...] sierpnia 2013 r. nie przewidziano takich cech czy warunków realizacji inwestycji, z których można byłoby wysnuć twierdzenie, że obszar jej oddziaływania wykracza poza działkę nr 1801 – oczywiście poza zjazdem na drogę powiatową, tj. działkę nr 1084, ale słusznie organ stwierdził, że samo powyższe nie legitymuje skarżącego do udziału w sprawie. Z akt sprawy wynika, że jego działka nie sąsiaduje bezpośrednio z terenem inwestycji mimo, że leży w dość bliskim jej sąsiedztwie. Oddzielona jest od tego terenu działką nr 1800 stanowiącą drogę wewnętrzną. Jak zasadnie oceniło Kolegium tego interesu nie uzasadnia także zamiar wykonania zjazdu do drogi publicznej (dz. nr 1084), bo taki zjazd nie wprowadza żadnych ograniczeń dla nieruchomości właściciela działki nr 1793. Planowany pawilon handlowy ma zostać zrealizowany na obszarze, na którym w sąsiedztwie już znajdują się budynki usługowo – handlowe i handlowe. Jak wynika z akt sprawy, na działce skarżącego znajduje się utwardzony plac wykorzystywany jako parking dla okolicznych sklepów i obiektów usługowych. Zasadnie więc SKO przyjęło, że budowa pawilonu handlowego z parkingiem i zjazdem nie wprowadza żadnych ograniczeń dla działek skarżącego i nie wiąże się ze szczególną uciążliwością dla działki nr 1793. Podstawy do takich ustaleń zostały logicznie i spójnie uzasadnione. Pozwalała na to zarówno charakterystyka okolicznej zabudowy, jak i sposób zagospodarowania działki skarżącego. Dopiero konkretne rozwiązania projektowe związane m.in. z odprowadzaniem wód z terenu inwestycji mogą uzasadniać interes prawny właściciela nieruchomości niesąsiadującej bezpośrednio z tą inwestycją i jego udział w postępowaniu dotyczącym zatwierdzenia projektu budowlanego i pozwolenia na budowę. Także przywołany przez Kolegium wynik postępowania w sprawie naruszenia stanu wody na gruncie (decyzja SKO z dnia [...] września 2017 r. i decyzja Wójta Gminy z dnia [...] lipca 2017 r. wskazane w uzasadnieniu skarżonego postanowienia) potwierdza w ocenie Sądu stanowisko organu. Z samego zaś faktu, że działka skarżącego znajduje się w obszarze analizowanym, nie można wywodzić jego interesu prawnego. Słusznie też podkreśla organ, że interesu tego nie można wywodzić z ewentualnego zwiększenia się ruchu na drodze publicznej, bo przecież w okolicy istnieją już obiekty handlowe, a sposób zagospodarowania działki nr ewid. 1793 także nie uzasadnia stanowiska, że inwestycja będzie oddziaływać na sytuację prawną skarżącego. Trudno mówić o wymaganej ochronie przed hałasem, który byłby związany z inwestycją w odniesieniu do działki o utwardzonej nawierzchni, wykorzystywanej jako parking, do tego położonej przy drodze publicznej. W skardze przywołana została także okoliczność związana z wpływem planowanej inwestycji na linię zabudowy na działce skarżącego. Brak wyraźnego stanowiska organu w tej kwestii nie mógł mieć jednak wpływu na wynik sprawy, skoro działka skarżącego jest położona przy drodze publicznej powiatowej a § 4 ust. 4 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 26 sierpnia 2003 r. w sprawie sposobu ustalania wymagań dotyczących nowej zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (Dz.U. z 2003 r., Nr 164, poz. 1588) dopuszcza w tym zakresie odstępstwo od zasady ogólnej. W okolicznościach sprawy nie sposób także uznać, że tak uzasadniony interes prawny jest aktualny lecz przyszły i niepewny. Mając powyższe na uwadze Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 P.p.s.a. jako bezzasadną. Skarżący nie wykazał bowiem, aby posiadał interes prawny a w konsekwencji, że powinien być stroną postępowania zakończonego ostateczną decyzją Wójta z dnia [...] sierpnia 2013 r. w przedmiocie ustalenia warunków zabudowy. Zasadnie więc Kolegium odmówiło wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności w/w decyzji na podstawie art. 61a K.p.a., bo skarżący nie wykazał, że tamto rozstrzygnięcie oddziałuje na jego sytuację prawną. Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 3 P.p.s.a.