II GSK 298/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Jacek Czaja (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 października 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 1529/21 w sprawie ze skargi ["A."] w O. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz ["A."] w O. 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. I. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 4 października 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 1529/21, na podstawie art 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 145 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (akt. tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329; dalej: p.p.s.a.), po rozpoznaniu sprawy ze skargi Uniwersytetu na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z 26 lutego 2021 r. nr 73/02/2021/Ub w przedmiocie podlegania obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego: uchylił zaskarżoną decyzję (pkt 1), umorzył postępowanie administracyjne (pkt 2) oraz zasądził 480 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 3). Sprawa, którą sąd pierwszej instancji rozstrzygnął powyższym wyrokiem, zainicjowana została wnioskiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Olsztynie z 9 października 2020 r., skierowanym do Kujawsko-Pomorskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia, dotyczącym objęcia A. K. obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania pracy na podstawie umów (nazwanych umowami o dzieło), zawartych z płatnikiem składek, tj. Uniwersytetem w O. - umowa o dzieło nr 18/24.000.001/2015, zawarta na okres od 17 grudnia 2015 r. do 28 stycznia 2016 r., której przedmiotem było wykonanie recenzji w postępowaniu habilitacyjnym dr K. J.; umowa o dzieło nr 42/24.000.001/2016 zawarta na okres od 7 kwietnia 2016 r. do 7 kwietnia 2016 r., której przedmiotem było sporządzenie opinii w sprawie nadania bądź odmowy nadania stopnia doktora habilitowanego dr K. J. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia, działając na podstawie art. 109 ust. 1, 3 i 4, art..66 ust. 1 pkt. 1 lit. e ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2021 r. poz. 1285 ze zm.; dalej: "ustawa o świadczeniach") ustalił, że A. K. z tytułu wykonywania wymienionych wyżej umów o świadczenie usług, podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego. II. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Prezes NFZ i zaskarżając ten wyrok w całości, wniósł o zmianę wyroku i oddalenie skargi; ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a nadto zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania. W skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: - na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 i 77 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (akt. tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r., poz. 735; dalej: k.p.a.), poprzez sprzeczność istotnych ustaleń z zebranym materiałem dowodowym i ustalenie, że sporne umowy były umowami o dzieło oraz art. 80 k.p.a., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i ustalenie, że sporne umowy były umowami o dzieło, w sytuacji, gdy na podstawie całokształtu okoliczności sprawy, należało wyciągnąć wniosek, że przedmiotowe umowy były umowami o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu; - na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 734 § 1 k.c. w zw. z art. 750 k.c. w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o świadczeniach, poprzez jego niezastosowanie dla zakwalifikowania spornych umów jako umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu i w konsekwencji przyjęcie, że zainteresowana podlegała obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania umów o świadczenie usług; - na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 627 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji nieuzasadnione przyjęcie, iż sporne umowy należy zakwalifikować jako umowy o dzieło. Uniwersytet w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie w całości oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. III. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła żadna z określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania, jak też nie zostały spełnione warunki, wymagające uchylenia wydanego w sprawie orzeczenia oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania (art. 189 p.p.s.a.). Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał niniejszą sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Jak wynika z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.); naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Skarga kasacyjna Prezesa NFZ oparta została na obu podstawach z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie stawiane przez autora skargi kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego wiążą się ściśle z zarzutami naruszenia prawa materialnego sformułowanymi w punkcie drugim i trzecim petitum skargi kasacyjnej. Zarzuty te sprowadzają się bowiem do wadliwie - w ocenie organu - dokonanej przez sąd pierwszej instancji oceny charakteru prawnego umów zawartych pomiędzy A. K. a stroną skarżącą. Przedmiotem tych umów było "wykonanie recenzji w postępowaniu habilitacyjnym dr K. J." oraz "sporządzenie opinii w sprawie nadania bądź odmowy nadania stopnia doktora habilitowanego Pani dr K. J., recenzent w komisji habilitacyjnej". W ocenie autora skargi kasacyjnej nie jest trafne stanowisko sądu pierwszej instancji, że opinia habilitacyjna i recenzja posiadają wszelkie istotne elementy dzieła, gdyż stanowią efekt badań nad dorobkiem habilitanta, przy czym nie jest możliwe skonstruowanie opinii przy pomocy innych źródeł naukowych, co w ocenie WSA przesądza o jej oryginalnym i niepowtarzalnym charakterze. Jak podniesiono w skardze kasacyjnej, WSA skupił się na okoliczności, że umowa o dzieło jest umową rezultatu, pominął zaś zasadniczą okoliczność, że przedmiotem tej umowy ma być dzieło, jako przejaw aktywności twórczej, oparty na osobistych przymiotach jego twórcy, mający charakter niepowtarzalny i w tym sensie unikatowy. W treści zarzutów kasacyjnych sformułowanych na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. autor skargi kasacyjnej podniósł naruszenie art. 734 § 1 k.c. zw. z art. 750 k.c. w związku z art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawa o świadczeniach, poprzez jego niezastosowanie dla zakwalifikowania spornych umów. Autor skargi kasacyjnej stwierdził, że "praca uczestnika postępowania sprowadzała się do przygotowania opinii habilitacyjnej i recenzji", przy czym (podejmowane) czynności "nie miały cech szczególnych, związanych z osobistymi właściwościami wykonawcy, nie wymagały od wykonawcy posiadania innych cech czy umiejętności, poza umiejętnościami zawodowymi, wyuczonymi". Mając na uwadze konstrukcję powyższych zarzutów skargi kasacyjnej, NSA stwierdza, że właściwe jest ich łączne rozpoznanie. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska autora skargi kasacyjnej, które kwestionuje samodzielność i twórczy charakter oraz brak rezultatu (dzieła) w przypadku sporządzenia przez członka komisji opinii habilitacyjnej w postępowaniu habilitacyjnym, jak też recenzji w tym samym postępowaniu. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie organu, za trafny uznać należy jednak pogląd WSA, że sporządzenie opinii dotyczącej dorobku naukowego na potrzeby postępowania w sprawie nadania stopnia i tytułu naukowego jest dziełem w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego w zw. z art 66 ust.1 pkt 1 lit. e) powołanej ustawy. Osoba sporządzająca takie dzieło nie podlega zatem ubezpieczeniu zdrowotnemu w ramach umowy o świadczenie usług, do której mają zastosowanie przepisy o zleceniu. Naczelny Sąd Administracyjny nie widzi podstaw do kwestionowania samodzielności, twórczego charakteru i braku rezultatu (dzieła) w przypadku recenzji naukowej. Wymóg oznaczenia dzieła został przewidziany przez ustawodawcę w art. 627 k.c., a mianowicie w zdefiniowanej w tym przepisie umowie o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła za wynagrodzeniem. Wymóg zindywidualizowania dzieła w umowie o dzieło jest podkreślany w orzecznictwie. Jak stwierdził Sąd Najwyższy przedmiot umowy o dzieło może być określony w różny sposób i różny może być stopień dokładności tego określenia, pod warunkiem, że nie budzi wątpliwości, o jakie dzieło chodzi (zob. postanowienia SN: z 7 października 2020 r., II UK 329/19; z 29 września 2020 r., II UK 257/19). Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16 września 2020 r., III AUa 149/20). Dzieło może powstać także w postaci niematerialnej - rezultaty niematerialne mogą, lecz nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym, byle zostały utrwalone w postaci poddającej się ocenie ze względu na istnienie wad lub gdy można uchwycić istotę osiągniętego rezultatu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2012 r., II UK 125/12, niepublikowane). Dzieło nie musi wprawdzie być czymś nowatorskim i niewystępującym jeszcze na rynku, jednak powinno posiadać charakterystyczne, wynikające z umowy cechy, umożliwiające zbadanie, czy dzieło zostało wykonane prawidłowo i zgodnie z indywidualnymi wymaganiami bądź upodobaniami zamawiającego. Przedmiotem umowy o dzieło jest doprowadzenie do weryfikowalnego i jednorazowego rezultatu, zdefiniowanego przez zamawiającego w momencie zawierania umowy, a więc musi mieć indywidualne cechy. Jednym z kryteriów umożliwiających odróżnienie umowy o dzieło od umowy o świadczenie usług jest możliwość poddania dzieła sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych, co oznacza, że dzieło musi mieć zindywidualizowane cechy. W przypadku brak takich cech, przedmiotem umowy jest jedynie wykonanie określonych czynności, a nie ich rezultat. Wykonanie określonej czynności, czy też szeregu powtarzających się czynności, bez względu na rezultat, jest cechą charakterystyczną umów zlecenia (art. 734 § 1 k.c.) i umów o świadczenie usług nieuregulowanych innymi przepisami (art. 750 k.c.). W odróżnieniu od umowy o dzieło, przyjmujący zamówienie w umowie zlecenia (umowie o świadczenie usług) nie bierze więc na siebie ryzyka pomyślnego wyniku spełnianej czynności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 2018 r., sygn. akt II UK 362/17). Jego odpowiedzialność za właściwe wykonanie umowy oparta jest na zasadzie starannego działania (art. 355 § 1 k.c.), podczas gdy odpowiedzialność strony przyjmującej zamówienie w umowie o dzieło jest odpowiedzialnością za rezultat (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 sierpnia 2016 r" II UK 316/15). Ten kierunek orzecznictwa znajduje potwierdzenie także w licznych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyroki NSA: z 8 października 2020 r., sygn. akt II GSK 593/18; z 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt II GSK 1630/17; z 24 października 2019 r., sygn. akt II GSK 2961/17). W rozpoznawanej sprawie recenzja dorobku naukowego spełnia wszystkie wskazane cechy dzieła, zatem jest dziełem w rozumieniu art. 627 k.c., a nie rezultatem osiąganym w ramach starannego działania. Powyższe argumenty w pełni znajdują zastosowanie do drugiej ze spornych umów, której przedmiotem było sporządzenie opinii w sprawie nadania bądź odmowy nadania stopnia doktora (recenzent w komisji habilitacyjnej). Z treści tej umowy wynika wprost, że A. K. zobowiązała się do wykonania ściśle określonego i oznaczonego w umowie dzieła, tj. sporządzenia przez członka komisji opinii w postępowaniu habilitacyjnym, a nie jedynie starannego działania. W konsekwencji, przedmiotem spornej umowy był jej wynik, a nie wykonanie starannie określonych czynności - jak twierdzi autor skargi kasacyjnej. Niewątpliwie opinia sporządzana przez członka komisji w postępowaniu habilitacyjnym jest rezultatem spornej umowy, ze swej istoty mając charakter twórczy i niepowtarzalny. W wyniku wykonania spornej umowy powstał rezultat poddający się ocenie z uwzględnieniem odpowiedzialności za wady dzieła. NSA w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela ukształtowane w orzecznictwie stanowisko o wysokim poziomie samodzielności i wkładu intelektualnego, wymaganych od osób sporządzających tego typu opinie (zob. wyroki NSA: z 22 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 146/22; II GSK 186/22; II GSK 190/22; II GSK 202/22; z 15 marca 2022 r" sygn. akt. II GSK 2683/21). Wskazać raz jeszcze należy, że w orzecznictwie przyjmuje się, że dziełem są również rezultaty niematerialne, stanowiące utwory w rozumieniu prawa autorskiego, które mogą, lecz nie muszą być ucieleśnione w jakimkolwiek przedmiocie materialnym, byle zostały utrwalone w postaci poddającej się ocenie ze względu na istnienie wad lub, gdy można uchwycić istotę osiągniętego rezultatu, co w całej rozciągłości charakteryzuje sporną recenzję. Podkreślić trzeba, że przedmiotem prawa autorskiego, czyli utworem jest wyłącznie skonkretyzowany sposób wyrażenia, wobec którego umożliwiona jest percepcja osób trzecich i któremu została nadana określona treść (E. Laskowska-Litak, Przedmiot prawa autorskiego w: Ustawy autorskie. Komentarze, t. I, red. R. Markiewicz, Warszawa 2021, s. 64). Ponadto należy zauważyć, że samo podjęcie przez wykonawcę umowy – A. K. działań zmierzających do opracowania omawianej opinii, ale bez jej wykonania lub skończenia, niezależnie od przyczyn niewykonania dzieła - nie mogło być podstawą do wypłacenia wynagrodzenia. Wykonująca opinię ponosiła więc całkowite i wyłączne ryzyko wykonania dzieła, co jest jedną z cech umowy o dzieło - w przeciwieństwie do umowy zlecenia, która takiej regulacji w zakresie ryzyka nie zawiera. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi za nieusprawiedliwione i oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 p.p.s.a. (pkt 1 sentencji). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 265, ze zm.). ----------------------- Sygn. akt II GSK 298/22 7