III OSK 5229/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Tamara Dziełakowska, Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Sikorska, Sędzia del. NSA Grzegorz Jankowski (spr.), po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej F. Ł. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1383/20 w sprawie ze skargi F. Ł. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1/ oddala skargę kasacyjną, 2/ odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1383/20 oddalił skargę małoletniego F. Ł. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] czerwca 2020 r. nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Sądu I instancji, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, prawidłowo organ wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 53) dalej "u.e.r." warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. Z akt sprawy wynika, bowiem, że przed dniem śmierci w wieku 26 lat, matka skarżącego posiadała udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok, 8 miesięcy i 26 dni zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Nie została orzeczona wobec niej całkowita niezdolność do pracy, a pierwsze zatrudnienie miało miejsce dopiero w wieku 24 lat. W toku postępowania nie przedłożono żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie jakichkolwiek schorzeń, które mogłyby ograniczać aktywność zawodową matki skarżącego, co oznacza, że do chwili śmierci była ona zdolna do pracy. Prawidłowo zatem organ ocenił, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonej, którego nie można było przewidzieć i nie można było mu zapobiec. Przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe jest tylko w sytuacji, gdy można wykazać, że zmarła ubezpieczona wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od swej woli okoliczności, nie mogła zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu zasadne jest przyznanie świadczenia jej dziecku. W niniejszej sprawie matka skarżącego nie spełniła kumulatywnie wszystkich niezbędnych przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia. Skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł od powyższego wyroku skargę kasacyjną, zarzucając mu naruszenie: 1/na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. przepisów postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające, na nieuchyleniu przez Sąd I instancji na skutek niewłaściwej kontroli zaskarżonej decyzji, pomimo niepodjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz dokonaniu dowolnej oceny zebranego materiału dowodowego poprzez uznanie, że fakt, iż matka skarżącego zmagała się przed śmiercią z problemami psychicznymi spowodowanymi wczesnym macierzyństwem i udziałem w programie telewizyjnym powodującymi wycofanie, izolację społeczną i trudności ze znalezieniem pracy potwierdzone opinią OPS w B.T., skutkiem czego był brak możliwości osiągnięcia przez nią wymaganego okresu ubezpieczenia do osiągnięcia świadczenia na zasadach ogólnych, a co za tym idzie wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek, której nie mogła zrealizować na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jej woli przeszkód, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że okoliczności te nie są szczególnymi okolicznościami przemawiającymi za przyznaniem prawa do przyznania wnioskowanego świadczenia, - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 10 § 1 k.p.a. poprzez uniemożliwienie skarżącemu wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 8 k.p.a. poprzez całkowite pominięcie słusznego interesu obywateli, który organ administracji winien uwzględnić z urzędu poprzez prowadzenie postępowania w sposób powodujący brak zaufania jego uczestników do władzy publicznej wynikający z tego, że pomimo uznaniowego charakteru zaskarżonej decyzji i spełnieniu przez skarżącego wszystkich wymaganych prawem przesłanek, odmówiono mu przyznania świadczenia; 2/ na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 83 ust. 1 u.e.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że okoliczności sprawy uzasadniają brak uznania zaistnienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających osiągnięcie przez matkę skarżącego okresu ubezpieczenia określonego w przepisach, a w konsekwencji odmowę jego przyznania w drodze wyjątku pomimo wystąpienia przesłanek. W oparciu o powyższe skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych a na wypadek nieuwzględnienia skargi kasacyjnej odstąpienie od obciążania skarżącego kosztami postępowania. Nadto skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ uznając ją za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) dalej p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Mając na uwadze fakt, że podnoszone w niej zarzuty naruszenia prawa materialnego oraz procesowego, sprowadzające się do zakwestionowania stanowiska WSA w Warszawie aprobującego decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że matka skarżącego nie spełniła łącznie wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 u.e.r., są ze sobą ściśle powiązane rozpoznano je łącznie. Analiza treści art. 83 ust. 1 u.e.r. prowadzi do wniosku, że przesłankami warunkującymi przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku są: - niespełnienie przez ubezpieczonego warunków dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami; - okoliczność, że ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; - okoliczność, że osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Powyższe świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, jest to świadczenie, które może być przyznane w przypadku, gdy niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury było skutkiem szczególnych okoliczności. Dopiero wykazanie tych okoliczności powoduje dalsze postępowanie co do istnienia przesłanek uniemożliwiających osobie ubiegającej się o świadczenie podjęcie zatrudnienia (niezdolności do pracy lub wieku) oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Powodem odmowy przyznania w niniejszej sprawie małoletniemu F. Ł. świadczenia w drodze wyjątku, był brak szczególnych okoliczności, w wyniku których matka – A. Ł. nie spełniła warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że jako szczególną okoliczność rozumieć należy zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę. Musi mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 1293/17, z 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 159/11). W niniejszej sprawie ustalono, że przed dniem śmierci w wieku 26 lat, matka małoletniego F. Ł. posiadała udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok, 8 miesięcy i 26 dni zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący kasacyjnie powyższego nie kwestionuje, wywodzi natomiast w ramach zarzutów naruszenia prawa procesowego, że na skutek naruszenia przepisów postępowania organ zaniechał, a Sąd I instancji zaaprobował, ustalenia szczególnych okoliczności, którymi w niniejszej sprawie są problemy psychiczne zmarłej spowodowane wczesnym macierzyństwem oraz udziałem w programie telewizyjnym. Odnosząc się do powyższego wyjaśnić należy, że postępowanie organu prowadzone zgodnie z regułami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku. W orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach dotyczących świadczenia przyznawanego w trybie art. 83 ust. 1 u.e.r. wskazuje się, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania faktów, które podnosi strona (por. wyrok NSA z 11 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 2/06). Nie budzi przecież wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, to podmiot wnoszący o jego wszczęcie powinien wykazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyroki NSA z 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10, 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 2399/15, 10 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 4415/18). Podnoszonych przez skarżącego kasacyjnie twierdzeń, że zmarła matka zmagała się z problemami psychicznymi, przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów potwierdzających powyższy fakt, nie można zaliczyć do szczególnych okoliczności z art. 83 ust. 1 u.e.r. Za potwierdzenie powyższego faktu nie można uznać zaświadczenia OPS w B. T.j, które nie jest jednostką medyczną specjalizującą się w diagnozowaniu i leczeniu schorzeń psychicznych, natomiast jeżeli skarżący kasacyjnie posiadał wiedzę co do placówek medycznych w których zmarła leczyła się sam winien właściwą dokumentację przedłożyć. W tych okolicznościach sprawy nie można skutecznie zarzucić Sądowi I instancji naruszenia przepisów postępowania w związku z zaniechaniem przez organ poszukiwania dowodów w przedmiocie stanu zdrowia zmarłej. Przy czym słusznie skarżący kasacyjnie zarzucił brak poinformowania przez organ o możliwości zapoznania się z zebranym materiałem dowodowym, jednakże powyższe uchybienie nie miało wpływu na wynik sprawy, natomiast w trakcie prowadzonego postępowania nie zgłaszał on żadnych wniosków dowodowych, zatem w tym zakresie zarzut uznać należało za bezzasadny. Brak skutecznego podważenia ustaleń faktycznych przesądził o bezzasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 u.e.r. Jak wynika, z dotychczasowych wywodów Sąd I instancji prawidłowo uznał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, o których mowa w ww. przepisie. W tej sytuacji skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 184 p.p.s.a. O odstąpieniu od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. uznając, że w tej sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi ten przepis. .