II GSK 2178/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia NSA Gabriela Jyż Sędzia NSA Marcin Kamiński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2022 r. sygn. akt VI SA/Wa 2655/21 w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] sierpnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 2655/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. W. (skarżąca, strona) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie (SKO) z dnia [...] sierpnia 2021 r. w przedmiocie skierowania na badania lekarskie. Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy. Decyzją Prezydenta m.st. Warszawy z [...] kwietnia 2021 r., skierowano skarżącą na badania lekarskie w celu stwierdzenia istnienia lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdami w zakresie kat. B prawa jazdy. Decyzja została wydana w związku z uznaniem przez Sąd Rejonowy dla W. Wydział Karny w postanowieniu z [...] czerwca 2020 r., sygn. akt [...] w sprawie o kolizję drogową, że skarżąca w czasie popełnienia zarzucanego jej czynu miała zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia tego czynu i pokierowania swoim postępowaniem z uwagi na chorobę psychiczną (schizofrenię paranoidalną). W ocenie organu I instancji wystąpiły uzasadnione zastrzeżenia co do stanu zdrowia wobec zdiagnozowania ww. choroby. Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2021 r. SKO w Warszawie utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, uznając za konieczne skierowanie skarżącej na badania lekarskie w celu ustalenia istnienia lub braku przeciwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdami. Zdaniem organu odwoławczego, w sprawie nie budzi żadnych wątpliwości, że istnieją uzasadnione i poważne zastrzeżenia co do stanu zdrowia strony. Zaskarżonym wyrokiem z 25 lutego 2022 r. Sąd pierwszej instancji oddalił skargę skarżącej, uznając ją za niezasadną. Sąd Wojewódzki wskazał, że Prezydent m.st. Warszawy powziął informację o uzasadnionych zastrzeżeniach co do stanu zdrowia skarżącej, które wynikają z prawomocnego postanowienia z [...] czerwca 2020 r. Sądu Rejonowego dla W, sygn. akt [...]. W powyższym orzeczeniu umorzono w całości postępowanie w sprawie o wykroczenie z art. 86 § 1 K.w. przeciwko skarżącej, dotyczące kolizji drogowej z jej udziałem. Jak wynika z uzasadnienia powyższego postanowienia, podstawą faktyczną rozstrzygnięcia była opinia sądowo-psychiatryczna wydana przez biegłego psychiatrę z [...] maja 2020 r., z której wynika, że skarżąca jest osobą chorą psychicznie, cierpi na schizofrenię paranoidalną, w związku z czym w czasie popełnienia zarzucanego jej czynu miała zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim zachowaniem. W świetle powyższych okoliczności organ I instancji zobligowany był skierować skarżącą na badania lekarskie w celu stwierdzenia istnienia lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do kierowania pojazdami w zakresie kat. B prawa jazdy, na podstawie art. 99 ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 5 stycznia 2011 roku o kierujących pojazdami (u.k.p.). WSA wyjaśnił, że organy obu instancji związane są prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla W., sygn. akt [...], i nie mają uprawnień do kwestionowania ustaleń poczynionych przez powyższy sąd na podstawie opinii sądowo-psychiatrycznej wydanej w postępowaniu sądowym. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, zaskarżając go w całości. Na podstawie art. 183 pkt 5 p.p.s.a. skarżąca zarzuciła nieważność postępowania przed sądem administracyjnym pierwszej instancji wobec zmiany trybu rozpoznania sprawy z rozprawy na posiedzenie niejawne bez powiadamienia o tym skarżącej w odpowiednim czasie przed wyznaczonym terminem rozprawy, co pozbawiło ją możliwości obrony swoich praw. Na podstawie art. 176 w zw. z art. 185 § 1 p.p.s.a. skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także – na podstawie art. 203 pkt. 1 p.p.s.a. – o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżąca zrzekła się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Organ odwoławczy nie skorzystał z uprawnienia do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sąd kasacyjny w sprawach sądowoadministracyjnych rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu – a więc niezależnie od zakresu zaskarżenia orzeczenia oraz podniesionych zarzutów – nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Obowiązek uwzględnienia przez Naczelny Sąd Administracyjny przyczyn nieważności postępowania, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., skutkuje koniecznością rozpoczęcia procesu kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia od stwierdzenia istnienia albo nieistnienia tego rodzaju przyczyn w postępowaniu sądowym pierwszej instancji, a w razie stwierdzenia zaistnienia choćby jednej z nich – wzruszenia kontrolowanego orzeczenia w całości (a więc zgodnie z art. 186 p.p.s.a. także w części niezaskarżonej) na podstawie art. 185 § 1 lub art. 189 p.p.s.a. Rozpoznając skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 2655/21, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że postępowanie sądowe pierwszej instancji jest obarczone wadą nieważności, o której mowa w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., albowiem strona skarżąca na skutek naruszenia przepisów postępowania sądowo-administracyjnego została pozbawiona możności obrony swych praw. W tym zakresie podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nieważności postępowania sądowego okazał się więc skuteczny. Z przedłożonych Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu akt sprawy wynika, że strona skarżąca w pisemnej skardze wniosła o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału VI WSA w Warszawie z dnia 26 stycznia 2022 r. przedmiotowa sprawa została skierowana na rozprawę zdalną na podstawie art. 15zzs(4) ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. W zarządzeniu tym wyznaczono również termin rozprawy (25 lutego 2022 r., godz. 10.30). Zawiadomienie o rozprawie zostało doręczone skarżącej w dniu 11 lutego 2022 r. (k. 61 akt sądowych). W dniu 9 lutego 2022 r. Przewodniczący Wydziału VI WSA w Warszawie wydał nowe zarządzenie, w którym zmienił tryb rozpoznania sprawy z posiedzenia jawnego (zdalnego) na tryb niejawny, nakazując zawiadomienie stron postępowania (ich pełnomocników) o dokonanej zmianie (k. 48 akt sądowych). Przesyłka zawierająca informację o wydaniu zarządzenia z dnia 9 lutego 2022 r. oraz o zmianie trybu rozpoznania sprawy nie została doręczona na adres skarżącej do dnia 25 lutego 2022 r. W związku z powyższym skarżąca w dniu wyznaczonej pierwotnie rozprawy zdalnej (25 lutego 2022 r.) pojawiła się w Sądzie I instancji, jednak rozprawa ta zgodnie z zarządzeniem z dnia 9 lutego 2022 r. nie odbyła się, a fakt ten został potwierdzony w Sekretariacie Wydziału VI WSA w Warszawie. Wraz z informacją na temat dokonanej zmiany trybu rozpoznania sprawy skarżąca odebrała osobiście przesyłkę zawierającą zawiadomienie o dokonanej zmianie (k. 69 akt sądowych). Powyższe ustalenia są wystarczające do stwierdzenia, że strona skarżąca została pozbawiona możności obrony swych praw na skutek naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów procesowych, których celem jest zagwarantowanie stronom możliwości przygotowania się z odpowiednim wyprzedzeniem do ustnego wystąpienia na posiedzeniu jawnym lub zajęcia stanowiska na piśmie przed terminem odbycia posiedzenia niejawnego sądu administracyjnego. Minimalnym standardem proceduralnym, który zapewnia stronom możliwość skutecznej obrony swych praw jest zawiadomienie ich przez sąd o terminie posiedzenia jawnego lub niejawnego z co najmniej siedmiodniowym wyprzedzeniem. Powyższa regulacja gwarancyjna została ustanowiona expressis verbis w art. 91 § 2 zd. 3 p.p.s.a. w odniesieniu do posiedzeń jawnych, natomiast stosownie do treści zasady jawności rozpoznawania spraw (art. 10 p.p.s.a.) oraz prawa podmiotowego do rzetelnego i sprawiedliwego proceduralnie postępowania sądowego (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, art. 47 akapit 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych) ma ona odpowiednie zastosowanie także do posiedzeń niejawnych. W związku z powyższym należy stwierdzić, że o ile zasada jawności postępowania sądowego – stanowiąca istotny element konstrukcyjny prawa do sądu – jest normatywnym standardem konstytucyjnym, unijnym i konwencyjnym, który może podlegać proporcjonalnym i znajdującym uzasadnienie w normach i wartościach ponadustawowych ograniczeniom, o tyle prawo do obrony jednostki w postępowaniu sądowym – niezależnie od jawnego lub niejawnego trybu rozpoznania sprawy – nie może być poddawane wyłączeniom lub istotnym ograniczeniom bez naruszenia prawa do rzetelnego procesu sądowego. Oznacza to, że nawet w stanach nadzwyczajnych lub sytuacjach szczególnego zagrożenia dla wartości konstytucyjnych (np. w stanie epidemii) oraz ograniczenia zasady jawności rozpoznawania spraw na rzecz trybu niejawnego konieczne jest zapewnienie minimalnych gwarancji realizacji prawa do obrony. Prawo to może być w takich sytuacjach realizowane przede wszystkim przez zawiadamianie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej (zob. np. wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2022 r., II OSK 1652/21, ONSAiWSA 2022, nr 5, poz. 75; por. także wyroki NSA: z dnia 9 listopada 2022 r., I OSK 110/22, LEX nr 3442330; z dnia 16 marca 2022 r., I OSK 1142/21; z dnia 2 czerwca 2021 r., III OSK 3462/21). W zgodzie z takim podejściem należy przyjąć, że jeżeli strona skarżąca (jak w przedmiotowej sprawie) nie została aż do dnia posiedzenia niejawnego skutecznie zawiadomiona o zmianie trybu rozpoznania sprawy (z trybu jawnego w formie zdalnej na tryb niejawny), pomimo wcześniejszego doręczenia zawiadomienia o terminie rozprawy i stawiennictwa w tym dniu (tożsamym z dniem posiedzenia niejawnego) w sądzie celem wzięcia w niej udziału, to niewątpliwie uzasadniony jest wniosek, że w postępowaniu przez Sądem pierwszej instancji doszło do naruszenia regulacji gwarancyjnej w zakresie prawa do rzetelnego i sprawiedliwego proceduralnie rozpoznania sprawy, które skutkowało pozbawieniem tej strony prawa do obrony swych praw przez odjęcie jej możliwości przedstawienia na piśmie stanowiska w sprawie w terminie wynoszącym co najmniej siedem dni przed dniem posiedzenia niejawnego. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.