III OSK 233/25

Dnia 8 lipca 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Artur Kuś (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Mirosław Wincenciak sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 października 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 604/24 w sprawie ze skargi B.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 lutego 2024 r. nr 992700.620.742.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 9 października 2024r. sygn. akt II SA/Wa 604/24 oddalił skargę B.B. (dalej: "skarżąca") na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z 9 lutego 2024 r. nr 992700.620.742.2023-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne. Prezes ZUS decyzją z 9 lutego 2024 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, ze zm., dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy własną decyzję z 11 sierpnia 2023r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 504, ze zm. dalej "u.f.u.s.").o odmowie przyznania B.B. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podał, że dołączone przez skarżącą do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dokumenty, stanowiły podstawę do przeprowadzenia postępowania orzeczniczego, w wyniku którego ustalono (orzeczenie Komisji Lekarskiej z 13 grudnia 2023 r.), że skarżąca była częściowo niezdolna do pracy w okresie od 1 maja 2017 r. do 30 listopada 2017 r. oraz jest całkowicie niezdolna do pracy w okresie od 1 grudnia 2017 r. do 31 grudnia 2024 r. Jak wynika z akt sprawy, do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 48 lat, skarżąca udokumentowała 19 lat, 10 miesięcy i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed złożeniem wniosku o rentę, na wymagane 5 lat tych okresów niezbędnych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, skarżąca nie udokumentowała żadnego z tych okresów. W okresach od 21 września 1997 r. do 31 sierpnia 1999 r. oraz od 7 lipca 2007r. do 1 grudnia 2017 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Prezes ZUS wywiódł, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach w ubezpieczeniu wobec skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Prezes ZUS stwierdził, że opieka nad małoletnimi dziećmi, nie może być uznana za szczególną okoliczność, uniemożliwiającą nabycie uprawnień emerytalno-rentowych. Jest to normalny wybór matki, czy zrezygnuje z zatrudnienia i poświęci się wychowaniu dzieci bez prawa do świadczeń rentowych, czy też będzie kontynuować zatrudnienie, aby zapewnić sobie w przyszłości uprawnienia emerytalno-rentowe, wynikające z faktu podlegania ubezpieczeniom społecznym i opłacania składek na te ubezpieczenia. Prezes ZUS nadmienił, że okresy niewykonywania pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad dziećmi do 4 lat są okresami nieskładkowymi, które przy ustalaniu prawa do świadczeń podlegają uwzględnieniu, w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Wykazane przez B.B. okresy sprawowania opieki nad dziećmi zostały uwzględnione do okresów jej stażu ubezpieczeniowego w wymiarze 4 lat, 11 miesięcy i 16 dni (po ograniczeniu do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). Organ dodał, że częściowa niezdolność do pracy oraz problemy zdrowotne mogły jedynie ograniczać, natomiast nie uniemożliwiały całkowicie wykonywania przez skarżącą zatrudnienia, chociażby w warunkach przystosowanych dla osób niepełnosprawnych. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy, a subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Jednocześnie Prezes ZUS nie stwierdził, by w sprawie skarżącej spełniona została przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Okoliczność braku pomocy materialnej od jej męża nie została potwierdzona w aktach sprawy, gdyż jej małżeństwo nie zostało rozwiązane wyrokiem sądowym, nie została też orzeczona separacja. Z tej przyczyny dochód jej męża z wynagrodzenia za pracę podlegał uwzględnieniu przy ustalaniu niezbędnych środków utrzymania. Ustalony dochód rodziny skarżącej (na który składa się dochód jej męża i dzieci) wyniósł 14.692,51 zł, a w przeliczeniu na osobę 2.448,75 zł. Dochód ten przekracza kwotę najniższej emerytury wynoszącej 1.588,44 zł brutto, uznawanej za minimalne kryterium posiadanych środków utrzymania. Organ wyjaśnił przy tym, że przepis art. 83 ust. 1 u.f.u.s. uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. W konsekwencji powyższych ustaleń Prezes ZUS stwierdził, że nie zostały spełnione określone w art. 83 ust. 1 u.f.u.s., przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia (renty z tytułu niezdolności do pracy) w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji z 11 sierpnia 2024 r. oraz wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z wymienionych w skardze dokumentów medycznych. Wydanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy art. 83 ust. 1 u.f.u.s. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nie spełnia ustawowych przesłanek do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, jak również nie spełnia przesłanki braku posiadania niezbędnych środków utrzymania; 2. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 84 § 1 k.p.a. poprzez brak wyczerpującego, rzetelnego i wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie w całości, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oodalił skargę. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał ich prawidłowej oceny. Zdaniem Sądu I instancji Prezes ZUS nie mógł przyznać w niniejszej sprawie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s., bowiem nie zaistniały szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej skarżącej. Za tego rodzaju okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sąd zwrócił uwagę, że przyczyną przerw w zatrudnieniu skarżącej był zły stan zdrowia, zauważył jednak, że w okresach kiedy skarżąca pozostawała poza zatrudnieniem, aż do 1 grudnia 2017 r., nie orzeczono o jej niezdolności do pracy, co oznacza, że jej stan zdrowia nie uniemożliwiał podjęcia zatrudnienia. Sąd I instancji wskazał, że orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z 13 grudnia 2023r. stwierdzające, że skarżąca jest niezdolna do pracy od 1 grudnia 2017 r. (do 31 grudnia 2024 r.), było dla organu wiążące. Orzeczenie o niezdolności do pracy stanowi wprawdzie okoliczność faktyczną, która podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jednak ocena takiego orzeczenia w ramach tego postępowania sprowadza się wyłącznie do zbadania, czy jego treść odpowiada wymogom zawartym w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Badanie orzeczenia w przedmiocie niezdolności do pracy ma charakter wyłącznie formalny, a poza zakresem zainteresowania w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku pozostaje natomiast kwestia prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy. Sąd I instancji stwierdził również, że w świetle kumulatywnego charakteru przesłanek określonych w przepisie art. 83 ust. 1 u.f.u.s., niespełnienie przesłanki niemożności podjęcia aktywności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku powoduje, że niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane z przebiegiem ubezpieczenia skarżącej i jej sytuacją materialną, ponieważ bez względu na realizację pozostałych warunków w nim określonych, nie jest możliwe przyznanie świadczenia w drodze wyjątku osobie bez orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu I instancji jeżeli skarżąca nie posiadała wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególną okoliczność" wiąże ze swoim stanem zdrowia w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niej całkowitej niezdolności do pracy, to należy przyjąć, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Nie stanowi bowiem przeszkody do podjęcia pracy orzeczenie częściowej niezdolności do pracy. Częściowa niezdolność do pracy może co najwyżej ograniczać, lecz nie wyłączać możliwości podjęcia pracy. W ocenie Sądu I instancji argumentacja przyczyny braku aktywności zawodowej wyprowadzanej z konieczności sprawowania opieki nad dziećmi nie pozwala na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym. W ocenie Sądu, brak jest obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącą. Brak jest też podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sama skarżąca nie miałby wpływu. Nie została zatem spełniona pierwsza z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem Sądu I instancji prawidłowa jest również ocena organu, że skarżąca nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia w postaci braku niezbędnych środków utrzymania. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca zarzucając naruszenie: I. prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 u.f.u.s. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż skarżąca nie wykazała, iż brak posiadania stażu ubezpieczeniowego był spowodowany szczególną okolicznością; jak również nie wykazała by nie posiadała niezbędnych środków do swojego utrzymania podczas gdy skarżąca przedstawiła szereg okoliczności i dowodów na to, że przez wiele lat z uwagi na kwestie osobiste i zdrowotne była wykluczona z aktywności zawodowej, jak również wskazała, iż na swoje utrzymania przyznane jedynie alimenty zasądzone od męża oraz zasiłek pielęgnacyjny; II. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. 1. Art. 133 § 1 p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a., art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a. poprzez oparcie się przez Sąd na stanie faktycznym, który nie został wyjaśniony przez organ administracji w sposób pełny tj. z naruszeniem art. 7 k.p.a., 77 k.p.a., 80 k.p.a. poprzez zaniechanie ustalenia powodów, dla których skarżąca nie wypracowała stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie i błędnego zastosowania środka w postaci oddalenia skargi zamiast zastosowania środka w postaci uchylenia decyzji organu II instancji w całości; 2. Art. 133 § 1 p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a., art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. , art. 151 p.p.s.a. poprzez oparcie się przez Sąd na stanie faktycznym, który nie został wyjaśniony przez organy administracji w sposób pełny tj. z naruszeniem art. 7 k.p.a., 77 k.p.a., 80 k.p.a. i przyjęcie, iż skarżąca nie spełnia kryterium w postaci braku posiadania niezbędnych środków do utrzymania, albowiem nie jest po rozwodzie, może liczyć na wsparcie męża, a nadto budżet rodziny w przeliczeniu na jednego członka przekracza wysokość minimalnej emerytury co w konsekwencji doprowadziło do błędnego zastosowania środka w postaci oddalenia skargi zamiast zastosowania środka w postaci uchylenia decyzji organu II instancji w całości; 3. Art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nie odniesienie się do wszystkich zarzutów skargi do WSA tj. zarzutów dotyczących naruszenia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych art. 7 k.p.a., 77 k.p.a. oraz 80 k.p.a. poprzez poprzestanie na lakonicznym stwierdzeniu jedynie, iż stan faktyczny i zebrane dowody zostały w sprawie prawidłowo ocenione bez jakiegokolwiek wyjaśnienia. Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz rozpoznanie skargi ewentualnie z o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: zaświadczenia lekarskiego z 14 listopada 2024 r., zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia z 4 grudnia 2024 r., skierowania do szpitala z 9 grudnia 2024 r., informacji dla lekarza kierującego z 11 sierpnia 2024 r., informacji dla lekarza kierującego z 4 grudnia 2024 r. celem wykazania aktualnego stanu zdrowia skarżącej, jej trudnego położenia i konieczności kontynuowania leczenia. Skarżąca zrzekła się przeprowadzania rozprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie. Organ nie wnosił o przeprowadzenie rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. 1. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznawszy skargę kasacyjną z uwzględnieniem powyższych uwarunkowań, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw i tym samym podlega oddaleniu. 2. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 133 § 1 p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., art. 151 p.p.s.a., poprzez oparcie się przez Sąd na stanie faktycznym, który nie został wyjaśniony przez organ administracji w sposób pełny oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nie odniesienie się do wszystkich zarzutów skargi do WSA w Warszawie. Zdaniem NSA, tak ujęte i uzasadnione w skardze zarzuty skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie. Naruszenie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., może mieć miejsce wtedy, gdy uzasadnienie nie zawiera tych elementów, w tym także gdy nie zawiera stanowiska co do przyjętego przez sąd stanu faktycznego lub gdy zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli instancyjnej. Naruszenie to, w myśl art. 174 pkt 2 p.p.s.a., musi być na tyle poważne, aby mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga, że w ramach zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie jest możliwe kwestionowanie stanowiska Sądu I instancji w zakresie prawidłowości przyjętego za podstawę orzekania stanu faktycznego ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa (por. wyrok NSA z 6 lutego 2025 r., sygn. akt II GSK 88/20). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie elementy konstrukcyjne przewidziane w art. 141 § 4 p.p.s.a. Zawarte w uzasadnieniu wyroku motywy, jakimi Sąd I instancji kierował się, podejmując orzeczenie, są jasne i pozwalają na kontrolę instancyjną w granicach wyznaczonych skargą kasacyjną (art. 183 § 1 p.p.s.a.). W skardze kasacyjnej zarzucono również naruszenie przez Sąd I instancji art. 133 p.p.s.a. Należy zatem wyjaśnić, że orzekanie "na podstawie akt sprawy", o którym stanowi art. 133 p.p.s.a. oznacza, że Sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które stanowiły podstawę zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez wojewódzki sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Naruszenie art. 133 §1 p.p.s.a. może zatem stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną wówczas, gdy Sąd przyjął i wnioskował o jakimś fakcie na podstawie źródła znajdującego się poza aktami sprawy, a więc wówczas, gdy wbrew zasadzie wyrażonej na gruncie przywołanego przepisu prawa naruszył zakaz wyprowadzania oceny prawnej na podstawie faktów i dowodów niewynikających z akt sprawy, a tym samym zakaz wykraczania poza materiał dowodowy zebrany w postępowaniu zakończonym decyzją. Z taką natomiast sytuacją nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie (por. wyrok NSA z 6 września 2024 r., sygn. akt I OSK 791/23). Skarżąca kasacyjnie zarzuca ponadto naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 151 p.p.s.a. został błędnie sformułowany. Norma z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., podobnie jak norma z art. 151 p.p.s.a. jest normą o charakterze procesowym i może być powołana wyłącznie w związku z konkretnymi przepisami administracyjnego prawa materialnego lub procesowego, które w ocenie strony zostały błędnie zastosowane lub błędnie zinterpretowane przez właściwy w sprawie organ administracji publicznej. Ponadto, powołane normy nie mogą stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, ponieważ są normami o charakterze wynikowym i określają wyłącznie sposób rozstrzygnięcia danej sprawy przez Sąd I instancji. Skuteczne zakwestionowanie tego rodzaju normy w ramach zarzutów kasacyjnych wymaga zatem powiązania z zarzutem naruszenia konkretnych przepisów prawa materialnego lub procesowego, których nie dostrzegł lub też nieprawidłowo dostrzegł Sąd I instancji wydając wyrok o określonej treści. Nie jest więc możliwe skuteczne podważenie wyroku Sądu I instancji wyłącznie w oparciu o zarzut naruszenia normy o charakterze wynikowym. Na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Wszystkie te elementy uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera, w tym podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz szczegółowe wyjaśnienie powodów, dla których Sąd I instancji oddalił skargę. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko Sądu I instancji wyrażone w tym zakresie jest wystarczające i pozwala na poddanie zaskarżonego wyroku kontroli instancyjnej. Natomiast zarzutem naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie można kwestionować oceny prawnej wojewódzkiego sądu administracyjnego. Ponadto, w świetle uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lutego 2010 r. sygn. akt II FPS 8/09, przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, co w tej sprawie oczywiście nie nastąpiło. Dodatkowo, obowiązek odniesienia się do zarzutów skargi nie oznacza odniesienia się precyzyjnie do każdego zarzutu skargi, ale rozstrzygnięcie istoty sprawy z uwzględnieniem tych zarzutów, co w tej sprawie niewątpliwie miało miejsce. Z kolei dla skuteczności zarzutu skargi kasacyjnej opartego na art. 134 § 1 p.p.s.a. należy wykazać, że Sąd I instancji, rozpoznając skargę, dokonał oceny pod względem zgodności z prawem innej sprawy (w znaczeniu przedmiotowym i podmiotowym) lub z przekroczeniem granic danej sprawy, a także w przypadku gdy powinien był wyjść poza granice zakreślone zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, a tego nie uczynił, natomiast zaniechanie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżąca kasacyjnie nie wykazała, że do tego rodzaju naruszenia doszło w tej sprawie. 3. W skardze kasacyjnej wskazano również na naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie kluczowego w sprawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. (świadczenia w drodze wyjątku), zgodnie z którym: "Ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie". W orzecznictwie wskazuje się, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe jedynie w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od niego okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności (por. wyrok NSA z 19 grudnia 2024 r., sygn. akt III OSK 2025/24). Pojęcie "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. nie zostało na gruncie tej ustawy zdefiniowane. Wskazuje się, że jest to klauzula generalna, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Powinno jednak odnosić się do zdarzeń, które w rozumieniu ustawy ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Muszą mieć przy tym charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli osoby, która ubiega się o świadczenie w trybie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. (por. wyrok NSA z 10 lipca 2024 r., sygn. akt III OSK 891/24). W niniejszej sprawie z ustalonego przez organ i przyjętego przez Sąd I instancji stanu faktycznego wynikają zatem następujące okoliczności, kluczowe dla sprawy: - skarżąca do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dołączyła nową dokumentację medyczną; wskazała również, że przerwy w wykonywaniu zatrudnienia spowodowane były "opieką nad dziećmi oraz problemami zdrowotnymi"; - w związku z tym sprawa została skierowana do Wydziału Orzecznictwa Lekarskiego i orzeczeniem z 13 grudnia 2023 r. Komisja Lekarska ZUS ustaliła u skarżącej częściową niezdolność do pracy od 1 maja 2017 r. do 30 listopada 2017 r. oraz całkowitą niezdolność do pracy od 1 grudnia 2017 r. do 31 grudnia 2024 r.; - do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy wieku 48 lat udowodniła skarżąca 19 lat, 10 miesięcy i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych; - w 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę w trybie zwykłym, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, skarżąca nie udokumentowała żadnego z tych okresów; - od 21 września 1997 r. do 31 sierpnia 1999 r. oraz od 7 lipca 2007 r. do 1 grudnia 2017 r. (tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy) skarżąca nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi; - zdaniem organów, przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wyżej wymienionych okresach nie mogła skarżąca podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia; - Komisja lekarska ZUS, orzeczeniem z 13 grudnia 2023 r., ustaliła, że całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącej dopiero 1 grudnia 2017 r. (choroba nowotworowa); - przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zatem stan zdrowia; nie zostały również udokumentowane przez skarżącą inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jej woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. 4. W ocenie NSA, zasadnie przyjął Sąd I instancji, że w niniejszej sprawie Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał ich prawidłowej oceny. Przemawiają za tym następujące argumenty. Po pierwsze - zgodnie z art. 14 ust. 1 u.f.u.s., oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia (ust. 2a). Stosownie zaś do art. 14 ust. 3 u.f.u.s., orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Zatem organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, jak również orzeczeniem komisji lekarskiej wydanym wskutek rozpoznania wniesionego sprzeciwu (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2015 r. sygn. akt I OSK 1397/14). Słusznie zatem w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji wskazano, że przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (por. wyrok WSA w Warszawie z 16 czerwca 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 294/21). W tej sprawie zatem orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z 13 grudnia 2023 r. stwierdzające, że skarżąca jest niezdolna do pracy od dnia 1 grudnia 2017 r. (do dnia 31 grudnia 2024 r.), było dla organu wiążące. Orzeczenie o niezdolności do pracy stanowi wprawdzie okoliczność faktyczną, która podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jednak ocena takiego orzeczenia w ramach tego postępowania sprowadza się wyłącznie do zbadania, czy jego treść odpowiada wymogom zawartym w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Badanie orzeczenia w przedmiocie niezdolności do pracy ma charakter wyłącznie formalny, a poza zakresem zainteresowania w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku pozostaje natomiast kwestia prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy (por. wyrok NSA z 18 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 871/20). Po drugie - w świetle kumulatywnego charakteru przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 u.f.u.s., niespełnienie przesłanki niemożności podjęcia aktywności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku powoduje, że niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane z przebiegiem ubezpieczenia skarżącej i jej sytuacją materialną, ponieważ bez względu na realizację pozostałych warunków w nim określonych, nie jest możliwe przyznanie świadczenia w drodze wyjątku osobie bez orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Jeżeli więc skarżąca nie posiadała wcześniej stosownego orzeczenia, a "szczególną okoliczność" wiąże ze swoim stanem zdrowia w okresie, kiedy nie orzeczono jeszcze wobec niej całkowitej niezdolności do pracy, to należy przyjąć, że nie została spełniona jedna z trzech przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. Nie stanowi bowiem przeszkody do podjęcia pracy orzeczenie częściowej niezdolności do pracy. Częściowa niezdolność do pracy może co najwyżej ograniczać, lecz nie całkowicie wyłączać możliwości podjęcia pracy. Po trzecie - argumentacja skarżącej wskazująca na przyczyny braku aktywności zawodowej (konieczności sprawowania opieki nad pięciorgiem dziećmi) nie pozwala na przyjęcie, że przywołane okoliczności mogły być uznane za mogące usprawiedliwić brak podjęcia pracy, a tym samym nabycia uprawnień do świadczenia emerytalnego w trybie zwykłym (por. wyrok NSA z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20). Słusznie Sąd I instancji wskazał, że opieka nad członkami rodziny stanowi życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Sprawowanie opieki nad dziećmi nie było zatem okolicznością niezależną od woli skarżącej. Rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad dzieckiem nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok NSA z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/190. Po czwarte – w niniejszej sprawie prawidłowo uznano że brak było obiektywnych okoliczności dających podstawę do przyjęcia, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącą. Brak jest też podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były "okoliczności szczególne", na które sama skarżąca nie miałby wpływu. Nie została zatem spełniona pierwsza z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 u.f.u.s. co w świetle konieczności kumulatywnego ich spełniania, wyklucza przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po piąte – prawidłowo odniósł się Sąd I instancji do problemu związanego z "brakiem niezbędnych środków utrzymania". W niniejszej sprawie Prezes ZUS ustalił, że dochód rodziny skarżącej (na który składa się dochód jej męża i dzieci) wyniósł 14 692,51 zł, a w przeliczeniu na osobę 2 448,75 zł. Wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje, aby skarżąca pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania. Kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901). W orzecznictwie sądowym dotyczącym omawianej problematyki przyjmuje się jednolicie, że przesłankę braku posiadania niezbędnych środków utrzymania należy oceniać porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalna emerytura, renta z tytułu niezdolności do pracy i renta rodzinna (por. wyrok NSA z 16 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OSK 121/14). Stanowi to bowiem obiektywny miernik omawianego kryterium. Wysokości minimalnej emerytury w dacie wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1588,44 zł brutto (czyli 1445 zł netto). Błędem jest utożsamianie przesłanki braku "zapewnienia niezbędnych potrzeb" z zaspokojeniem "wszelkich potrzeb" wnioskodawcy (por. wyrok NSA z 8 stycznia 2025 r., sygn. akt III OSK 2329/24). Podnoszona przez w skardze kasacyjnej okoliczność braku pomocy materialnej i osobistej ze strony męża (z którym nadal zamieszkuje – por. s. 9 skargi kasacyjnej), zgłaszanie problemów finansowych do pracodawcy męża (i uzyskanie dzięki temu dofinansowanie do wyjazdu dzieci na kolonie) - nie znajdują potwierdzenia w aktach sprawy. Z akt sprawy ani z uzasadnienia skargi kasacyjnej nie wynika bowiem, że małżeństwo skarżącej zostało rozwiązane wyrokiem sądowym a skarżąca pozostaje w separacji orzeczonej przez sąd. Generalna zasadą jest to, że w tak szczególnym postępowaniu jakim jest postępowanie o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona wnioskująca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to powinna okazać potwierdzające to dowody, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Należy także podkreślić, że o wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez stronę nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Natomiast art. 83 u.f.u.s. dotyczący przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie przewiduje działania organu z urzędu. Nawet trudna czy skomplikowana sytuacja rodzinna i majątkowa, także spowodowana chorobą osoby zainteresowanej w momencie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 u.f.u.s., nie może uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jeżeli osoba ta ma niezbędne środki utrzymania (por. wyrok NSA z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt III OSK 518/23). 5. Podsumowując, świadczenia z art. 83 u.f.u.s. nie mają charakteru roszczeniowego i są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 u.f.u.s.) a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś u.f.u.s. pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na subiektywnie trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego. Świadczenie przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 u.f.u.s. ma charakter wyjątkowy. Jego ekstraordynaryjność należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła skompletować warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Wymogiem ostatnim jest niedostatek. Ustawa wymaga bowiem, aby wnioskujący nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. Przesłanka niedostatku ma przy tym charakter następczy, jej weryfikacji należy dokonać dopiero po ustaleniu istnienia przesłanki wyjściowej, jaką jest brak prawa do świadczenia w trybie zwykłym oraz brak perspektyw do jego otrzymania w przyszłości (por. wyrok NSA z 27 maja 2025 r., sygn. akt III OSK 2964/24). Dodatkowo należy wskazać, że niewątpliwie u skarżącej występuje bardzo trudna sytuacja zdrowotna, rodzinna i problematyczna sytuacja majątkowa. To jednak nie pozwala na przyjęcie, że osoba taka spełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to organ może przyznać tylko "w drodze wyjątku", a więc w sytuacjach zupełnie szczególnych. Nie ulega również wątpliwości to, że skarżąca może natomiast ubiegać się w ramach szeroko rozumianej pomocy społecznej o przyznanie innego rodzaju świadczeń (por. wyrok NSA z 8 listopada 2017 r. sygn. akt I OSK 1510/17). 6. Skoro więc podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się nieskuteczne, Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do jej uwzględnienia, co z kolei skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej w oparciu o art. 184 p.p.s.a.