III OSK 2474/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1701/23 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r., znak: [...] w przedmiocie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Wa 1701/23 oddalił skargę M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r. znak [...] w przedmiocie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z dnia 9 listopada 2022 r. M. K. (dalej: "skarżący") zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1251, zwana dalej: "ustawa emerytalna"). Po rozpoznaniu wniosku, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] marca 2023 r. znak [...] odmówił przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. znak [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm., zwana dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę M. K. uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że w rozpoznawanej sprawie organ miał podstawę do przyjęcia, że nie zostały spełnione warunki do przyznania renty w drodze wyjątku skarżącemu. Przede wszystkim, w kontrolowanej sprawie, skarżący nie wykazał szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły mu przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. To bowiem skarżący składając wniosek o przyznanie świadczenia powinien wykazać, że nie mógł on otrzymać świadczenia w trybie zwykłym, albowiem zaistniały okoliczności szczególne, na które nie mógł mieć wpływu. Sąd I instancji stwierdził, że z akt sprawy wynika, że do powstania całkowitej niezdolności do pracy, w wieku 50 lat, skarżący udokumentował 17 lat, 6 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentował 3 lata, 2 miesiące, 21 dni tych okresów. W okresach od 1.11.1994 r. do 14.06.1998 r., od 22.08.2007 r. do 27.08.2009 r., od 5.04.2013 r. do 27.03.2019 r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zasadnie uznał Prezes ZUS, że podnoszone przez skarżącego okoliczności związane z nałogiem alkoholowym nie miały charakteru szczególnego. O wyjątkowości podnoszonych przez skarżącego okoliczności nie może przesądzać jego subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Zdaniem Sądu do okoliczności tych nie można zaliczyć wskazanego uzależnienia od alkoholu przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe. Wyjaśnić tu należy, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wykazać należy, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu. Tymczasem w postępowaniu przed organem tego nie wykazano. Brak jest więc jakichkolwiek podstaw do stwierdzenia, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu były okoliczności szczególne, na które sam zainteresowany nie miałby wpływu. Należy podkreślić, że alkoholizm, chociaż jest poważną i degradującą człowieka chorobą, nie powoduje, że każda osoba nadużywająca alkoholu i od niego uzależniona staje się niezdolna do pracy już w chwili powstania uzależnienia. Nie zwalnia także osoby uzależnionej od odpowiedzialności za własne czyny i nie usprawiedliwia aspołecznych i szkodliwych zachowań ani też nie uzasadnia chronienia jej przed ich ewentualnymi konsekwencjami. Sąd I instancji stwierdził, że brak jest zatem obiektywnych przesłanek uzasadniających twierdzenie, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącego. Stanowisko strony skarżącej, że spełnione zostały wszystkie przesłanki do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku, jest więc jedynie jego subiektywną oceną. W ocenie Sądu Prezes ZUS prawidłowo dokonał również oceny sytuacji materialnej skarżącego na dzień wydania swojej decyzji, na podstawie przedstawionych dokumentów. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że ciężar dowodu w tym zakresie, podobnie jak przy wykazaniu szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione przez skarżącego warunki ustawowe do uzyskania świadczenia, spoczywał nie tylko na organie, ale również na samej stronie skarżącej. Sama trudna sytuacja materialna i zdrowotna nie stanowi jednak wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nawet tych usprawiedliwionych jego poważnym schorzeniem, czy też innymi przyczynami. Reasumując, stwierdzić należy, że Prezes ZUS w rozpoznawanej sprawie dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie. Sąd nie stwierdził również naruszenia przez organ przepisów postępowania tj. art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji wskazał, że z akt sprawy wynika, że lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z 31 sierpnia 2022 r. ustalił u skarżącego całkowitą niezdolność do pracy od 25 grudnia 2021 r. do 31 sierpnia 2023 r. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przedłożonej przez skarżącego dokumentacji medycznej, tj. kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie 2007 r. do 2022 r.), wobec powyższego należy uznać, że wcześniej całkowita niezdolność do pracy nie zaistniała. Mając na uwadze przedstawiony stan faktyczny i prawny sprawy, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., zwana dalej: "p.p.s.a.") orzekł, jak w sentencji wyroku. Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł M. K., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu: 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. art. 71a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230 z późn. zm.) zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez oddalenie skargi i zaakceptowanie przez Sąd naruszenia przepisów o skutecznym doręczeniu decyzji administracyjnej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i przerzucenie reguły onus probandi na stronę skarżącą, w sytuacji, gdy to sam organ w odpowiedzi na skargę przyznał, że nie jest w stanie podać daty doręczenia decyzji, albowiem wysłał ją listem zwykłym, a nie poleconym, co doprowadziło do rozpoznania skargi przez WSA w sytuacji braku skutecznego otwarcia terminu zaskarżenia decyzji administracyjnej, 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 124 ustawy emerytalnej w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez oddalenie skargi i uznanie, że organ prawidłowo dokonał oceny przesłanki "szczególnych okoliczności" w sytuacji, gdy Prezes ZUS nie zbadał tego elementu sprawy z uwzględnieniem całokształtu okoliczności faktycznych i przekroczył granice uznania administracyjnego i nie wziął po uwagę tego, że problemy zdrowotne M. K. były obiektywnymi przeszkodami w kontynuowaniu zatrudnienia i nie rokują możliwości zarobkowania na przyszłość, a kwestia choroby alkoholowej skarżącego występuje obok innych współistniejących schorzeń i sama w sobie nie stanowiła podstawy wystąpienia o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, lecz występowała obok trudnej sytuacji materialnej, licznych schorzeń zdrowotnych, całkowitej niezdolności do pracy orzeczonej przez ZUS, braku widoków na podjęcie zatrudnienia w przyszłości. Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, a także zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przypisanych i wskazał, że koszty te nie zostały pokryte ani części, ani w całości. Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Pismem procesowym uzupełniającym skargę kasacyjną z dnia 30 sierpnia 2024 r. M. K. oświadczył, że zrzeka się rozprawy kasacyjnej i wniósł o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a także oświadczył, iż nie żąda przeprowadzenia rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej. Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy. Jako niezasadne ocenić należy oba zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. Na wstępie w odniesieniu do obu zarzutów wskazać należy, że skarżący kasacyjnie nie wskazał postaci naruszenia przepisów postępowania, tj. czy nastąpiło to poprzez błędną ich wykładnię, czy też poprzez niewłaściwe zastosowanie. Biorąc pod uwagę treść zarzutów oraz uzasadnienia skargi kasacyjnej można jedynie się domyślać, że chodzi o błędne zastosowanie wskazanych przepisów. Jak wynika z treści art. 71a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zakład może przesyłać pisma i decyzje listem zwykłym. Zatem Zakład Ubezpieczeń Społecznych korzystając z tej regulacji mógł wysłać do skarżącego decyzję listem zwykłym. Natomiast w razie sporu ciężar dowodu doręczenia pisma lub decyzji spoczywa na Zakładzie (art. 71a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Skarżący kasacyjnie nie wykazał, aby w sprawie zaistniał spór co do faktu doręczenia decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r. znak [...] skarżącemu. Również w skardze kasacyjnej nie jest kwestionowany fakt doręczenia tej decyzji skarżącemu, a jedynie data, w której to nastąpiło (a w zasadzie brak jej jednoznacznego wskazania wobec wysłania decyzji listem zwykłym). Jednak brak możliwości wskazania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych konkretnej daty doręczenia decyzji skarżącemu, wobec niekwestionowania przez organ, że skarga została wniesiona do WSA w Warszawie w terminie, nie ma istotnego znaczenia i pozostaje bez wpływu dla rozstrzygnięcia sprawy. Zatem nie sposób przyjąć naruszenia pozostałych przepisów wskazanych w tym zarzucie. Na uwzględnienie nie zasługuje także zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 124 ustawy w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Mając na uwadze akta sprawy, treść zaskarżonej decyzji oraz uzasadnienia zaskarżonego wyroku stwierdzić należy, że w sprawie prawidłowo została dokonana ocena przesłanki "szczególnych okoliczności". Dodać należy, że w obu zarzutach kwestia błędnego zastosowania w odniesieniu do naruszenia poszczególnych przepisów nie została właściwie uzasadniona. Autor skargi kasacyjnej utworzył zbitkę przepisów, które w jego ocenie miał naruszyć Sąd I instancji bez wskazania konkretnie, na czym polega naruszenie każdej z tych norm. Taka metoda formułowania zarzutów została trafnie uznana w orzecznictwie za nieprawidłową (pogląd taki wielokrotnie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny - por. np. wyroki NSA z dnia: 18 października 2011 r., II FSK 797/10; 13 września 2011 r., II FSK 593/10; 18 maja 2011 r., II FSK 62/10; 19 grudnia 2014 r., II FSK 2957/12 i powołane tam orzecznictwo, 20 stycznia 2022 r., III FSK 2147/21; 14 lipca 2022 r., III OSK 1434/21). Analiza podniesionych zarzutów, jak i uzasadnienia skargi kasacyjnej także nie pozwala ustalić, w czym skarżący kasacyjnie upatruje naruszenia poszczególnych powołanych w skardze kasacyjnej przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Nie jest wystarczające powołanie się na błędną ocenę zgromadzonych w sprawie dowodów, nienależyte wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy oraz uchybienie zasadom prawdy obiektywnej i pogłębiania zaufania, a więc stwierdzenie, że nie podjęto prawidłowych działań w celu ustalenia istoty sprawy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a. Pełnomocnik skarżącego powinien złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie stosowny wniosek w tym przedmiocie.