II GSK 1876/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Sędzia NSA Małgorzata Rysz Sędzia NSA Andrzej Skoczylas (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej wniosku D. W. o wyłączenie sędziego NSA Marcina Kamińskiego, sędziego NSA Elżbiety Czarny-Drożdżejko oraz sędziego NSA Doroty Dąbek od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej D. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2021 r. sygn. akt VII SA/Wa 1954/20 w sprawie ze skargi D. W. na postanowienie Ministra Zdrowia z dnia 10 września 2020 r. nr MDP.051.285.2016(1) w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziów. D. W., wnioskiem złożonym na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 11 marca 2025 r., opartym na podstawie z art. 20 § 1 w zw. z art. 19 oraz art. 18 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), wniosła o wyłączenie sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego: Marcina Kamińskiego, Elżbiety Czarny-Drożdżejko i Doroty Dąbek, ewentualnie o wyłączenie sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego: Marcina Kamińskiego i Elżbiety Czarny-Drożdżejko od orzekania w sprawie z jej skargi kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1954/20, oddalającego jej skargę na postanowienie Ministra Zdrowia z dnia 10 września 2020 r., wydane w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia. Skarżąca kasacyjnie, uzasadniając wniosek o wyłączenie sędziów NSA, wskazała, że Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: sędzia NSA Marcin Kamiński, sędzia NSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko oraz sędzia del. WSA Marek Krawczak w dniu 18 lutego 2025 r., w sprawie o sygn. akt II GSK 1686/21, wydał orzeczenie odbiegające od dotychczasowej, najnowszej linii orzeczniczej, opartej na utrwalonej już interpretacji przez sądy administracyjne wykładni wyroku Trybunału Konstytucyjnego w przedmiotowej sprawie. Zdaniem wnioskującej, orzeczenie to zmienia dotychczasową linię orzeczniczą Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowiąc de facto powrót do błędnej, niekonstytucyjnej wykładni przepisów prawa. Okoliczność ta, w jej ocenie, budzi uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziów, którzy już wcześniej zadeklarowali swoje stanowisko w analogicznej lub nawet identycznej jak ta sprawie. Zdaniem skarżącej kasacyjnie, istnieje bardziej niż prawdopodobne ryzyko wydania wyroku analogicznego do ww. wyroku sprzecznego z dotychczasową linią orzeczniczą, wydanego przez ten sam skład orzekający. Skład wyznaczony do rozpoznania niniejszej sprawy praktycznie pokrywa się ze składem orzekającym w dniu 18 lutego 2025 r. w sprawie o sygn. akt II GSK 1686/21, o zbliżonym lub nawet takim samym stanie faktyczno-prawnym. Skarżąca kasacyjnie wskazała, że sędziowie obecnego składu nie odnieśli się do argumentów uzupełnienia skargi kasacyjnej, pomijając istotne aspekty prawne i faktyczne, co świadczy o braku obiektywnego rozważenia argumentacji strony i podtrzymaniu wcześniej przyjętej, kontrowersyjnej wykładni prawa. Z tego względu istnieje graniczące z pewnością przekonanie, że w niniejszej sprawie sędziowie ponownie przyjmą to samo stanowisko, niezależnie od podnoszonych argumentów. Działanie takie może naruszać zasadę obiektywnej i bezstronnej oceny sprawy, o której mowa w art. 19 p.p.s.a. Pełnomocnik skarżącej kasacyjnie, uzupełniając do protokołu rozprawy wniosek o wyłączenie wskazanych sędziów od orzekania w tej sprawie, podniósł, że nie zgadza się z poglądem składu orzekającego co do możliwości wystąpienia utrudnień w porządku czynności procesowych w razie wyrażenia zgody na utrwalanie przebiegu rozprawy. Ponadto zaakcentował, że ze względu na szerokie społeczne zainteresowanie problematyką obowiązkowych szczepień, osoby zainteresowane niebędące uczestnikami postępowania tracą możliwość zapoznania się z argumentacją strony skarżącej kasacyjnie prezentowaną na sali rozpraw. Sędziowie, których dotyczył wniosek o wyłączenie od rozpoznania sprawy, złożyli w formie pisemnej do akt sprawy wyjaśnienia, o jakich mowa w art. 22 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podstawowym celem instytucji wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa (art. 18 § 1 i 3 p.p.s.a.), jak i na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.), jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04, OTK-A z 2005 r., nr 11, poz. 134). Z treści wniosku złożonego w dniu 11 marca 2025 r. wynika, że podstawy do wyłączenia wskazanych sędziów NSA od orzekania w niniejszej sprawie strona skarżąca kasacyjnie upatruje w zaistnieniu okoliczności, o których mowa w art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. oraz w art. 19 p.p.s.a. Zgodnie z treścią art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator. Z kolei w myśl art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Za okoliczność określoną w cytowanych przepisach pełnomocnik skarżącej kasacyjnie uznaje fakt, że sędziowie, których dotyczy wniosek, mają już wyrobiony – zdaniem strony kontrowersyjny - pogląd co do linii orzeczniczej w sprawach o tożsamym przedmiocie i problemie faktyczno-prawnym, jaki występuje w niniejszej sprawie, bowiem w dniu 18 lutego 2025 r., w sprawie o sygn. akt II GSK 1686/21, rozstrzygniętej w niemal identycznym składzie sędziowskim, jak skład wyznaczony do rozpoznania tej sprawy, wydali orzeczenie odbiegające od dotychczasowej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, powracając tym samym do błędnej, niekonstytucyjnej wykładni przepisów prawa. Przywołana okoliczność wydania - w niemal tożsamej sprawie pod względem faktycznym i prawnym - orzeczenia, z którym nie zgadza się pełnomocnik skarżącej kasacyjnie, jak też odmowa wyrażenia zgody na utrwalanie przebiegu rozprawy kasacyjnej, wywołuje zdaniem strony wnioskującej o wyłączenie uzasadnione podejrzenie, że istnieją okoliczności tego rodzaju, że mogłyby one wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności sędziów wyznaczonych do rozpoznania niniejszej sprawy, a co z kolei powoduje konieczność ich wyłączenia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazywane przez pełnomocnika skarżącej kasacyjnie okoliczności nie stanowią żadnej z określonych w art. 18 § 1 i 3 oraz art. 19 p.p.s.a. przesłanek wyłączenia sędziów od orzekania w sprawie o sygn. akt II GSK 1876/21. Przesłanki wyłączenia sędziego nie może bowiem stanowić okoliczność, że w przeszłości brał on udział w orzekaniu w innych sprawach w zbliżonym lub tożsamym przedmiocie, wyrażając w treści zapadłych wyroków określone poglądy prawne, które odbiegają od stanowiska prezentowanego przez skarżącą, a opartego na argumentacji zamieszczonej w uzasadnieniach wyroków, z którymi strona się zgadza. Niezawisłość sędziowska polega - między innymi - na tym, że sędzia jest niezależny chociażby od treści orzeczeń wydanych w innych sprawach, w tym nawet z udziałem tej samej strony i nawet jeżeli zasiadał w składzie orzekającym w tych sprawach. Instytucja wyłączenia sędziego nie stanowi instrumentu do wyeliminowania od rozpoznania sprawy sędziego, z którego rozstrzygnięciem zapadłym w innej sprawie nie zgadza się strona skarżąca. Wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych – które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2132 ze zm.) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polegają na kontroli zgodności z prawem działalności administracji – zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji publicznej, a więc z wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych sprawach – nawet w sytuacji, gdyby była to sprawa między tymi samymi stronami postępowania, która to jednak sytuacja nie zachodzi w rozpoznawanym przypadku – byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystne, co – w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w przedmiotowym wniosku o wyłączenie sędziów – uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziego, który ją podjął od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny (por. postanowienie NSA z 16 listopada 2015 r., sygn. akt II GZ 339/10). Instytucja wyłączenia sędziego nie może być traktowana jako możliwość eliminowania w toku postępowania sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu jej interesów (postanowienie NSA z 22.2.2008 r. II FZ 60/08, OSP 2008/12/133, z aprobującą glosą A. Gomułowicza, akceptowane przez: A. Kabata w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer 2018, uw. 4 do art. 19 oraz J. Drachala, A. Wiktorowską, K. Zalasińską w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 234, nb 5; s. 238, nb 2) i postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2011 r. K 3/09, publ. "Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego" 2011, seria A, nr 1, poz. 5). Okoliczność orzeczenia wnioskowanego wyłączenia sędziów w sprawie ze skargi kasacyjnej skarżącej byłaby przesłanką do ich wyłączenia jedynie w przypadkach określonych w art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. (to jest w sprawach, w których sędzia brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator), art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a. (to jest w sprawach dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, sędzia brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie) i art. 18 § 3 p.p.s.a. (to jest w przypadku rozpoznawania skargi o wznowienie postępowania sądowego, jeżeli sędzia ten brał udział w wydaniu orzeczenia objętego tą skargą o wznowienie). Z akt przedmiotowej sprawy nie wynika, aby w przypadku sędziego NSA Marcina Kamińskiego, sędziego NSA Elżbiety Czarny-Drożdżejko oraz sędziego NSA Doroty Dąbek zachodziła którakolwiek z okoliczności określonych w cytowanych przepisach. Skarżąca kasacyjnie nie przedstawiła również żadnych okoliczności, które byłyby tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności w niniejszej sprawie wskazanych sędziów. Uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego, w świetle art. 19 p.p.s.a., zależy od okoliczności faktycznych w konkretnej sprawie, takich okoliczności, które w sposób obiektywny uzasadniają wątpliwość co do bezstronności sędziego. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że chodzi o takie przyczyny, które pozostają w związku przyczynowym między ich wystąpieniem a powstaniem sądu (oceny), że prawdopodobne jest, iż w tych okolicznościach sędzia może stać się nieobiektywny. Istnieniu takich okoliczności zaprzeczyli także sami sędziowie w pisemnych wyjaśnieniach (oświadczeniach) złożonych do akt sprawy na podstawie art. 22 § 2 p.p.s.a. W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, autorytet moralny sędziego przemawia za wiarygodnością złożonego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wskazać i uprawdopodobnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia sędziego (postanowienia NSA z: 12.3.2012 r. I FZ 147/12; 9.10.2013 r. II OZ 851/13; 24.9.2014 r. I OZ 754/14; cbosa). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawdziwość złożonych oświadczeń nie budzi żadnych wątpliwości. Okoliczności, które byłyby tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności wskazanych sędziów, nie dostrzega również Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym przedmiotowy wniosek o ich wyłączenie. W tym podkreślić należy, iż okoliczności takiej nie może stanowić oddalenie złożonego przez pełnomocnika skarżącej kasacyjnie w toku rozprawy wniosku o wyrażenie przez sąd zgody na utrwalenie dźwięku z przebiegu rozprawy. Brak zgody na nagrywanie przez pełnomocnika skarżącej kasacyjnie przebiegu rozprawy należy do decyzji mieszczących się w dyskrecjonalnej władzy Przewodniczącego. Jeżeli Przewodniczący uznał, że nagrywanie przez stronę we własnym zakresie przebiegu rozprawy nie jest konieczne lub jest niewskazane, decyzja taka, jako znajdująca podstawę w art. 98 § 1 p.p.s.a., jest niezaskarżalna. Sposób prowadzenia posiedzenia należy do Przewodniczącego. Nieudzielenie zgody na nagrywanie przebiegu rozprawy we własnym zakresie nie stanowi pokrzywdzenia strony, w sytuacji, w której jawność rozprawy oznacza, że z jej przebiegu jest sporządzany protokół, do którego strona - zgodnie z art. 12a § 4 p.p.s.a. - ma dostęp. Okoliczność ta również nie świadczy zatem o bezstronności sędziów. Reasumując stwierdzić należy, że nie wystarczy subiektywne przekonanie składającego wniosek o wyłączenie sędziów, że sędziowie ci nie będą bezstronni, wywołane czy to faktem, że orzekali oni już kiedyś w sprawie o tożsamym przedmiocie i wydane zostało wówczas orzeczenie odmienne od linii orzeczniczej, którą podziela pełnomocnik skarżącej kasacyjnie, czy też faktem, że sąd nie wyraził zgody na utrwalanie przebiegu rozprawy. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wniosek strony o wyłączenie wskazanych sędziów od rozpoznania jej skargi kasacyjnej jest bezzasadny, co musiało skutkować jego oddaleniem na podstawie art. 22 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 193 p.p.s.a.