III CZP 14/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Ciepła.Sędziowie SN: M. Sychowicz (spraw.), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana i Jadwigi małż. F. przeciwko Ryszardowi i Maryli małż. K. i Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Gminy L. o ustalenie prawa i wydanie nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 7 kwietnia 1987 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w W. postanowieniem z dnia 23 lutego 1987 r. sygn. akt II Cr (...) do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy należy uznać za nieważną notarialną umowę przeniesienia własności nieruchomości rolnej zawartej między Skarbem Państwa jako sprzedającym a osobą fizyczną jako nabywcą, w sytuacji gdy Skarb Państwa w dacie zawarcia umowy był właścicielem nieruchomości na podstawie prawomocnego orzeczenia Sądu wydanego w oparciu o przepisy ustawy z 28 VI 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe zadłużenia, które to orzeczenie na skutek wniesienia rewizji nadzwyczajnej zostało następnie uchylone przez Sąd Najwyższy?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Uchylenie prawomocnego orzeczenia sądu o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnej na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) powoduje nieważność zawartej przed tą datą umowy zbycia tej nieruchomości przez Państwo na rzecz osoby fizycznej, jeżeli nieruchomość ta w dacie zbycia nie miała urządzonej księgi wieczystej.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 7 grudnia 1977 r. Sąd Rejonowy w P. orzekł przejęcie na własność Państwa za zaległe należności nieruchomości rolnej położonej we wsi W., o powierzchni 5,38 ha, jako stanowiącej własność Stanisława i Heleny małżonków F.Nieruchomość tę umową z dnia 30 czerwca 1980 r. Państwo sprzedało Ryszardowi i Maryli małż. K.Wymienione na wstępie postanowienie, w uwzględnieniu wniesionej od niego rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 15 października 1977 r. uchylił i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpoznania. Sąd ten, wobec cofnięcia wniosku przez Skarb Państwa - Naczelnika Gminy L., postanowieniem z dnia 12 października 1982 r., które uprawomocniło się, umorzył postępowanie w sprawie.Toczące się w stosunku do nieruchomości postępowanie o stwierdzenie nabycia jej własności na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) zakończyło się postępowaniem Sądu Rejonowego w P. z dnia 11 marca 1985 r., w którym stwierdzone zostało, że Marian i Jadwiga małż. F. są właścicielami działki Nr 172/2 o powierzchni 0,25 ha, a Stanisław F. jest właścicielem w 5/8 częściach pozostałych działek.Nieruchomość nie miała urządzonej księgi wieczystej. Założono ją dopiero po nabyciu nieruchomości przez Ryszarda i Marylę małż. K. od Państwa. Marian i Jadwiga małż. F. w pozwie skierowanym przeciwko Ryszardowi i Maryli małż. K. oraz Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Gminy L. wnieśli o ustalenie, że umowa kupna-sprzedaży z dnia 30 czerwca 1980 r. nie wywołuje skutków prawnych i o nakazanie pozwanym K. wydania im działki Nr 172/2.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10 października 1986 r. uwzględnił powództwo.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanych od tego wyroku Sąd Wojewódzki w W. powziął wątpliwość sformułowaną w przytoczonym w sentencji zagadnieniu prawnym. W uzasadnieniu postanowienia o przestawieniu tego zagadnienia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, Sąd Wojewódzki powołał orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1964 r. III CO 12/64 (OSNCP 1964, nr 12, poz. 244), z dnia 17 września 1974 r. I CR 168/74 (OSNCP 1975, nr 10-11, poz. 150) i z dnia 10 lutego 1977 r. III CZP 1/77 (OSNCP 1977, nr 8, poz. 130) uznając, że powstała w sprawie wątpliwość zrodziła się na tle tychże orzeczeń i że w rozpoznawanej sprawie chodzi również o uchylenie orzeczenia, które stanowiło podstawę do zawarcia umowy przeniesienia własności nieruchomości. W porównaniu z przytoczonymi orzeczeniami Sądu Najwyższego występuje jednak różnica polegająca na tym, że w orzeczeniach tych chodziło o uchylenie decyzji administracyjnej, a w rozpoznawanej sprawie chodzi o uchylenie orzeczenia sądowego. Ponadto w sprawie występuje konkurencja dwóch tytułów własności.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 1964 r. III CO 12/64 oraz pozostałe orzeczenia Sądu Najwyższego powołane w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu dotyczą odmiennej sytuacji faktycznej i prawnej aniżeli zaistniałe w rozpoznawanej sprawie. Wymienione orzeczenia odnoszą się bowiem do sytuacji, kiedy decyzja administracyjna, stanowiąca konieczną przesłankę zawarcia przez Państwo umowy sprzedaży nieruchomości lub oddania jej w wieczyste użytkowanie, została uchylona po zawarciu tej umowy i rozstrzygają o tym, jaki wpływ ma to zdarzenie na ważność umowy. W rozpoznawanej sprawie umowa, mocą której Państwo sprzedało nieruchomość, została wprawdzie także zawarta na podstawie decyzji administracyjnej (art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz porządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego - Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm. i § 13 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 obowiązującego wówczas zarządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 25 lipca 1979 r. w sprawie cen, warunków i trybu sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych - Mon. Pol. Nr 19, poz. 114), ale kwestia ważności umowy sprzedaży powstała nie ze względu na uchylenie decyzji administracyjnej, bo decyzja ta nie została uchylona, ale dlatego, że uchylone zostało orzeczenie sądu, z mocy którego Państwo stało się właścicielem nieruchomości. Pogląd wyrażony w wymienionych orzeczeniach Sądu Najwyższego nie jest więc przydatny do rozstrzygnięcia przedstawionego obecnie zagadnienia prawnego.Dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia istotne jest natomiast to, iż prawomocne orzeczenie sądu o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnej wydane na podstawie ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (Dz. U. Nr 17, poz. 130) było orzeczeniem konstytutywnym i przenosiło na rzecz Państwa własność nieruchomości z chwilą jego uprawomocnienia się. Od tej chwili Państwo stawało się więc właścicielem nieruchomości, której orzeczenie dotyczyło. Nie oznacza to jednak, że w wyjątkowej sytuacji, kiedy doszło do uchylenia tego orzeczenia (co mogło i może mieć miejsce tylko w następstwie uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania lub rewizji nadzwyczajnej) pozostały skutki prawne, jakie powstały z chwilą jego uprawomocnienia się. Uchylenie prawomocnego orzeczenia sądu niweczy bowiem wszelkie skutki, jakie w sferze prawa materialnego powodowało uchylone orzeczenie. Co innego mogłoby wynikać tylko z wyraźnego przepisu ustawy. Uchylenie prawomocnego orzeczenia sądu o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnej za zaległe należności sprawiło zatem, że nie ma podstawy do uznania, iż Państwo stało się właścicielem tej nieruchomości.Jeżeli zbywca nie jest właścicielem nieruchomości, umowa o przeniesienie własności tej nieruchomości nie może pociągać za sobą skutków rzeczowych, albowiem według art. 155 k.c. własność przysługująca zbywcy należy do koniecznych przesłanek rozporządzenia (nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet). Zasada ta w całej pełni obowiązuje co do nieruchomości nie mających urządzonej księgi wieczystej. Jeżeli zbywca takiej nieruchomości nie jest jej właścicielem, nabywca nie nabywa własności, i to bez względu na to, czy działa w dobrej czy w złej wierze. Umowa zbycia takiej nieruchomości jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.). Powyższa zasada jest natomiast poważnie ograniczona w odniesieniu do nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą. Wchodzą bowiem wówczas w grę przepisy rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20-22 prawa rzeczowego z 1946 r., art. 5-9 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. Nr 19, poz. 147). Nie dotyczy to jednak sytuacji zaistniałej w rozpoznawanej sprawie. Nieruchomość, o którą w sprawie chodzi, w dniu sprzedaży jej przez Państwo Ryszardowi i Maryli maż. K. (30 czerwca 1980 r.) nie miała mianowicie urządzonej księgi wieczystej."Konkurencja" dwóch tytułów własności, o której wspomina Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, nie jest okolicznością mającą wpływ na ważność umowy, której stwierdzenie nieważności jest przedmiotem sprawy. Postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 11 marca 1985 r., stanowiące tytuł własności nieruchomości, stwierdza mianowicie nabycie własności nieruchomości (jej części) stosownie do przepisów ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, a więc według stanu na dzień 4 listopada 1971 r., co nie wyklucza zmian w stanie własności zaszłych po tym dniu, polegających w szczególności na nabyciu nieruchomości przez Państwo i późniejszym jej zbyciu przez Państwo. Z umowy zawartej w dniu 30 czerwca 1980 r. między Państwem a Ryszardem i Marylą małż. K. wynika zaś właśnie taka zmiana stanu własności. Jeżeli zatem o nieważności tej umowy nie decydowałyby inne względu, to sam fakt istnienia tytułu własności nieruchomości wynikający z postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 11 marca 1985 r. nie powodowałby nieważności tej umowy.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy postanowił rozstrzygnąć przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji.