II PZP 6/06

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2007 r. II PZP 6/06 Przewodniczący Prezes SN Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Teresa Flemming-Kulesza, Katarzyna Gonera (sprawozdawca, uzasadnienie), Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Józef Iwulski, Roman Kuczyński, Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczy-szyn, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2007 r. sprawy z powództwa Zbigniewa S. przeciwko Sądowi Rejonowemu w C. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyż-szego postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2006 r., II PK 75/06, „Czy w razie śmierci sędziego w stanie spoczynku jego rodzinie przysługuje odprawa pośmiertna ?” p o d j ą ł uchwałę: W razie śmierci sędziego w stanie spoczynku jego rodzinie nie przysłu-guje odprawa pośmiertna (art. 101 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.). U z a s a d n i e n i e 1. Przedstawione powiększonemu składowi Sądu Najwyższego - na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c. - zagadnienie prawne: „czy w razie śmierci sędziego w stanie spoczynku jego rodzinie przysługuje odprawa pośmiertna”, pojawiło się przy rozpo-znawaniu przez zwykły skład Sądu Najwyższego skargi kasacyjnej wniesionej przez pozwany Sąd Rejonowy w C. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-czeń Społecznych w Słupsku oddalającego apelację pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Chojnicach, którym zasądzono od pozwanego na rzecz powoda Zbigniewa S., męża zmarłej sędzi Sądu Rejonowego w C. w stanie spoczyn- 2 ku Małgorzaty K.-S., odprawę pośmiertną w kwocie 13.441,14 zł. Żona powoda od 4 czerwca 1996 r. przebywała na emeryturze, a od 1 stycznia 1998 r. do 20 marca 2004 r. pozostawała w stanie spoczynku. W związku z jej zgonem w dniu 20 marca 2004 r. powód zwrócił się do Prezesa Sądu Okręgowego w S. o naliczenie i wypła-cenie odprawy pośmiertnej, ale spotkał się z odmową, dlatego wystąpił z pozwem przeciwko Sądowi Rejonowemu w C. o zasądzenie kwoty 13.441,14 zł tytułem od-prawy pośmiertnej wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 21 marca 2004 r. do dnia zapłaty. Przedstawiając powiększonemu składowi Sądu Najwyższego przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, zwykły skład Sądu Najwyższego podniósł, że wątpliwo-ści interpretacyjne dotyczą wykładni art. 101 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm., zwanej dalej p.u.s.p. lub p.u.s.p. z 2001 r.), obowiązującego w chwili śmierci sędzi w stanie spo-czynku Małgorzaty K.-S. Przepis ten stanowi: „w razie śmierci sędziego jego rodzinie przysługuje odprawa pośmiertna na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla rodzin pracowników.” Wymagający rozstrzygnięcia problem prawny sprowadzał się do tego, czy przepis ten przyznaje prawo do odprawy pośmiertnej jedynie uprawnio-nym członkom rodziny sędziego „w stanie czynnym”, czy także członkom rodziny sę-dziego w stanie spoczynku, a precyzyjniej rzecz ujmując - czy dotyczy jedynie uprawnień rodziny sędziego, który zmarł w czasie czynnego pełnienia służby (wyko-nywania obowiązków sędziego), czy również rodziny sędziego zmarłego podczas pozostawania w stanie spoczynku. Przytaczając argumenty przemawiające zarówno za pierwszym, jak i za dru-gim stanowiskiem, zwykły skład Sądu Najwyższego opowiedział się ostatecznie za poglądem, że odprawa pośmiertna przysługuje (powinna przysługiwać) także rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Wynika to ze stwierdzenia Sądu Najwyższego o istnieniu „potrzeby potwierdzenia prawa do odprawy pośmiertnej również najbliższym członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku według reguł wykładni logicznej, celowościowej i systemowej art. 101 § 1 p.u.s.p. z 2001 r.”. Sąd Najwyższy w powiększonym składzie zważył, co następuje: 3 2. Analizę zagadnienia prawnego należy rozpocząć od wykładni językowej (gramatycznej), traktowanej tradycyjnie jako podstawowy rodzaj wykładni przepisów prawnych. Prowadzi ona do wniosku, że wola ustawodawcy co do nieprzyznania ro-dzinie sędziego w stanie spoczynku odprawy pośmiertnej wynika dostatecznie jasno z dosłownej treści art. 101 § 1 p.u.s.p. W uzasadnieniu pytania prawnego zauważono, że wątpliwość, czy odprawa pośmiertna przysługuje członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku, pojawia się już na etapie wykładni językowej. Wątpliwość ta wynika przede wszyst-kim stąd, że ten sam przepis ustawy - art. 101 p.u.s.p. - w dwóch różnych jednost-kach redakcyjnych (w § 1 i § 2) posługuje się wyraźnie różnymi sformułowaniami. W § 1, dotyczącym odprawy pośmiertnej, użyto ogólnego pojęcia sędziego (bez bliż-szego określenia, czy chodzi o sędziego „czynnego”, czy o sędziego w stanie spo-czynku), z kolei w § 2, dotyczącym świadczenia pogrzebowego, wyodrębniono obok siebie pojęcia sędziego oraz sędziego w stanie spoczynku. W ocenie powiększonego składu Sądu Najwyższego porównanie treści § 1 i § 2 art. 101 p.u.s.p. przemawia za tym, że § 1 nie dotyczy sędziego w stanie spoczynku. O wątpliwościach wynikają-cych z wykładni językowej można by mówić tylko w przypadku odczytania art. 101 § 1 p.u.s.p. bez uwzględnienia kontekstu, w jakim ustawa posługuje się pojęciami „sę-dzia” i „sędzia w stanie spoczynku”. Taka wyizolowana, dosłowna interpretacja tego przepisu mogłaby przemawiać za odniesieniem zawartej w nim regulacji także do sędziego w stanie spoczynku, skoro pojęcie „sędzia” jest ogólniejsze niż pojęcie „sę-dzia w stanie spoczynku”. Lektura całej ustawy prowadzi jednak do stwierdzenia, że ustawodawca z dużą konsekwencją odnosi samodzielnie występujący termin „sędzia” do sędziego „w stanie czynnym” (pojęcie „stanu czynnego” nie występuje przy tym w ustawie, a różne jego formy ustawa wyraża przez uzupełnienie określenia „sędzia” wyrażeniami typu: „sprawujący urząd”, „zajmujący stanowisko”, „pełniący obowiązki”, „pełniący funkcję prezesa”, „pełniący obowiązki w Ministerstwie Sprawiedliwości”, „zajmujący miejsce służbowe”, itp.), a ilekroć chce określoną regulację odnieść do sędziego w stanie spoczynku, zaznacza to wyraźnie w tekście przepisu przez dodanie do słowa „sędzia” wyrażenia „w stanie spoczynku” lub odsyła do przepisu dotyczącego sędziego czynnie sprawującego urząd (pełniącego obowiązki). Dokonane w art. 101 § 2 p.u.s.p., dotyczącym świadczenia pogrzebowego, rozróżnienie sytuacji prawnej sędziego i sędziego w stanie spoczynku może ozna- 4 czać, że prawo do odprawy pośmiertnej, o którym stanowi art. 101 § 1 p.u.s.p., przy-sługuje jedynie rodzinie zmarłego sędziego w stanie czynnym. Jeżeli bowiem w § 1 ustawodawca użył sformułowania „w razie śmierci sędziego”, a w § 2 sformułowania „w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku”, to należy założyć, że w odniesieniu do dwóch różnych świadczeń przewidzianych w omawianym przepisie dokonał podmiotowego zróżnicowania osób uprawnionych, ograniczając krąg upraw-nionych do świadczenia uregulowanego w § 1 jedynie do członków rodziny sędziego czynnie pełniącego służbę. W art. 101 p.u.s.p. przewidziano bowiem prawo do dwóch jednorazowych świadczeń przysługujących członkom rodziny sędziego w razie jego śmierci, a mianowicie prawo do odprawy pośmiertnej (art. 101 § 1 p.u.s.p.) oraz prawo do świadczenia pieniężnego na zasadach obowiązujących dla zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego (art. 101 § 2 p.u.s.p.). Tylko w odniesieniu do świadczenia pogrzebowego wyraźnie stwierdzono, że przysługuje ono w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku. Trudno w związku z tym przyjąć, że użyte w art. 101 § 1 p.u.s.p. sformułowanie „w razie śmierci sędziego” oraz użyte w art. 101 § 2 p.u.s.p. sformułowanie „w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku” mają takie samo znaczenie i zawartość normatywną, a pod pojęciem sędziego użytym w § 1 należy rozumieć każdego sędziego, zarówno czynnie pełniącego służbę, jak i pozostającego już w stanie nieczynnym, bo jeśli tak by w istocie miało być, to ustawodawca zapewne w dwóch jednostkach redakcyjnych tego samego przepisu użyłby albo ogólnego sformułowania „w razie śmierci sędziego” albo bardziej szczegółowego „w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku”. Jednoznacznych argumentów za wykładnią zakładającą, że pod ogólnym po-jęciem „sędzia” użytym w art. 101 § 1 p.u.s.p. należy rozumieć zarówno sędziego w stanie czynnym, jak i sędziego w stanie spoczynku, nie dostarcza kontekst norma-tywny, rozumiany jako otoczenie innych przepisów, wśród których ulokowano pod-dawany wykładni przepis. Został on umieszczony w ustawie - Prawo o ustroju sądów powszechnych w rozdziale 2 (zatytułowanym „Prawa i obowiązki sędziów”) działu II (zatytułowanego „Sędziowie”), w którym uregulowano łącznie prawa i obowiązki sę-dziów czynnie pełniących obowiązki i sędziów w stanie spoczynku, jednak z wyraź-nym wyodrębnieniem statusu prawnego sędziego w stanie spoczynku (na przykład, przeniesienia sędziego w stan spoczynku dotyczą art. 69-74 p.u.s.p., praw i obo-wiązków sędziego w stanie spoczynku art. 94a i 94b oraz art. 99-106 p.u.s.p.). 5 Analiza treści przepisów dotyczących praw i obowiązków sędziów, w tym praw i obowiązków sędziego w stanie spoczynku, prowadzi do wniosku, że ustawodawca wyraźnie wyodrębnia status prawny sędziego (rozumiejąc pod tym pojęciem niewąt-pliwie sędziego w stanie czynnym, czynnie pełniącego obowiązki) oraz status prawny sędziego w stanie spoczynku. W każdym razie na podstawie przepisów rozdziału 2 działu II ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych nie da się sformułować ogól-nej tezy, że status prawny sędziów w stanie spoczynku jest w zasadzie regulowany tymi samymi przepisami co status prawny sędziów w stanie czynnym (jako pochodna statusu sędziów w stanie czynnym), a do statusu prawnego sędziów w stanie spo-czynku nie mają zastosowania tylko te przepisy dotyczące sędziów w stanie czyn-nym, których zastosowanie jest bezprzedmiotowe ze względu na stan spoczynku lub których zastosowanie zostało wyraźnie wyłączone. Analiza przepisów rozdziału 2 działu II dotyczącego praw i obowiązków sędziów daje raczej podstawę do sformuło-wania odmiennego wniosku, mianowicie, że status prawny sędziego w stanie spo-czynku został uregulowany wyraźnie odrębnie, a do sędziego w stanie spoczynku mają zastosowanie jedynie te przepisy regulujące status prawny sędziego w stanie czynnym, których stosowanie także do sędziów w stanie spoczynku ustawodawca wyraźnie przewiduje (np. art. 94a § 2 i § 3, art. 94b § 1, § 2 i § 3, art. 101 § 2, art. 102 p.u.s.p.) albo odsyła do ich odpowiedniego stosowania (np. art. 104 § 3, art. 105 w związku z art. 84 § 3, art. 86 i art. 96 p.u.s.p.). Użycie w tytułach działu Il oraz roz-działów 1 i 2 tego działu terminu „sędzia” w znaczeniu obejmującym także sędziów w stanie spoczynku oraz występowanie bardzo nielicznych przepisów, w których okre-ślenie to można (należy) w drodze wykładni odnieść także do sędziego w stanie spo-czynku (np. art. 65 § 1 i art. 85 § 1-3 p.u.s.p.) nie podważa opisanej powyżej zasady normowania uprawnień i obowiązków sędziego w stanie spoczynku. Wobec tego, objęcie terminem „sędzia” użytym w art. 101 § 1 p.u.s.p. także sędziego w stanie spoczynku, musiałoby opierać się na tezie, że oczywiste jest przysługiwanie rodzinie sędziego w stanie spoczynku prawa do odprawy pośmiertnej, a pominięcie przyzna-nia jej tego uprawnienia w treści omawianego przepisu wynika tylko z przeoczenia. W rozważaniach biorących pod uwagę bezpośrednio dosłowną treść przepi-sów ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych nie można również pominąć tej okoliczności, że art. 101 § 1 p.u.s.p. został umieszczony wśród przepisów regulują-cych status sędziego w stanie spoczynku - poczynając od art. 99 aż do art. 106 wszystkie kolejne przepisy tej ustawy dotyczą wyraźnie sędziego w stanie spoczynku 6 (wyłącznie sędziego w stanie spoczynku lub także sędziego w stanie spoczynku), co jest za każdym razem podkreślane przez użycie w poszczególnych przepisach poję-cia „sędzia w stanie spoczynku”. Jeżeli ustawodawca prawo do określonych świad-czeń przyznaje osobom uprawnionym w związku ze śmiercią zarówno sędziego czynnie pełniącego służbę, jak i sędziego w stanie spoczynku, to wyraźnie to zazna-cza (tak jest w przypadku świadczenia pieniężnego o charakterze zasiłku pogrzebo-wego - art. 101 § 2 p.u.s.p. oraz w przypadku uposażenia rodzinnego - art. 102 § 1 p.u.s.p.). W tym kontekście należy przyjąć, że pominięcie w art. 101 § 1 p.u.s.p. sę-dziego w stanie spoczynku nie jest przypadkowe, co oznacza świadome założenie ustawodawcy, że przepis ten nie ma zastosowania do uprawnień rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Za koncepcją objęcia terminem „sędzia” użytym w art. 101 § 1 p.u.s.p. także sędziego w stanie spoczynku mogłoby przemawiać to, że dla przyznania prawa do odprawy pośmiertnej wyłącznie rodzinie zmarłego sędziego w stanie czynnym prze-pis ten jest zbędny, ponieważ prawo to wynika z art. 93 k.p. w związku z art. 5 k.p., a p.u.s.p. nie wprowadza żadnej odmiennej regulacji uzasadniającej w świetle art. 5 k.p. osobne uregulowanie odprawy pośmiertnej dla rodziny sędziego w stanie czyn-nym. Jednakże opisany wyżej językowy kontekst tego przepisu, a także przedstawio-na niżej wykładnia historyczna, pozwalają przyjąć, że bardziej uzasadnione jest uznanie, iż w art. 101 § 1 p.u.s.p. ustawodawca wyraźnie rozstrzygnął, że odprawa przysługuje „sędziemu”, a nie „sędziemu w stanie spoczynku”. Należy jednak zwrócić uwagę na stanowisko wyrażone w Komentarzu do Prawa o ustroju sądów powszechnych, w którym stwierdzono, że do sędziego w sta-nie spoczynku mają zastosowanie wszystkie przepisy dotyczące sędziów w stanie czynnym, które dają się pogodzić ze statusem sędziego w stanie spoczynku - lub inaczej, których stosowaniu nie sprzeciwia się szczególna pozycja sędziego w stanie spoczynku (por. T.Ereciński, J.Gudowski, J.Iwulski: Komentarz do Prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, Warszawa 2002, s. s. 315 i nast.). Także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001 nr 8, poz. 258) stwierdził, że „zasadniczo sędziemu w stanie spoczynku przysługują prawa i obowiązki sędziego”. Rozwinięcie tej myśli od-wołuje się jednak do oczywistych uprawnień i obowiązków sędziego w stanie spo-czynku (np. możliwości używania dotychczasowego tytułu z dodaniem wyrazów „w stanie spoczynku” - art. 99; obowiązku dochowania godności sędziego, za której 7 uchybienie ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną podobnie jak sędzia czynny za-wodowo - art. 104; ograniczeń dotyczących podejmowania dodatkowego zatrudnie-nia - art. 86 § 1 w związku z art. 105 p.u.s.p.) i nie zawiera argumentów, które mo-głyby uzasadniać pogląd, że art. 101 § 1 p.u.s.p. w sposób naturalny i oczywisty od-nosi się także do uprawnień rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku. 3. Także wykładnia historyczna przemawia przeciwko przyznaniu rodzinie sę-dziego w stanie spoczynku prawa do odprawy pośmiertnej. Chodzi o wnioski wypro-wadzane z treści poprzednio obowiązującego art. 78 § 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm., zwanej dalej p.u.s.p. z 1985 r.). Przepis ten - wprowadzony w życie 1 stycznia 1998 r. przez ustawę z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124, poz. 782) - przewidywał, że: „W razie śmierci sędziego w stanie spoczynku jego rodzinie przy-sługuje odprawa pośmiertna na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla ro-dzin pracowników.” Do chwili wejścia w życie ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (tj. do 1 października 2001 r.) uprawnienie rodzin sę-dziów w stanie czynnym do odprawy pośmiertnej nie było osobno normowane i wy-nikało z art. 93 k.p. w związku z art. 150 p.u.s.p. z 1985 r. W tej sytuacji było jasne, że uprawnienie do rozważanej odprawy nie przysługiwało sędziom emerytowanym w okresie przed wprowadzeniem stanu spoczynku ustawą z dnia 28 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych ustaw. Ustawa ta wprowadziła (od 1 stycznia 1998 r.), w art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r., prawo rodziny sędziego w stanie spoczynku do odprawy pośmiertnej, która miała pełnić funkcję świadczenia pogrzebowego w miejsce zasiłku pogrzebowego, którego po-zbawiono rodziny zmarłych sędziów od 1 stycznia 1998 r. Przepis ten przestał obo-wiązywać po wejściu w życie p.u.s.p. z 2001 r. (co nastąpiło 1 października 2001 r.). Ze zmiany polegającej na zastąpieniu art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r. przez art. 101 § 1 p.u.s.p. z 2001 r. jednoznacznie wynika wola ustawodawcy wyłączenia uprawnienia rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku do odprawy pośmiertnej. Gdyby po 1 października 2001 r. ustawodawca chciał zachować to prawo, to w art. 101 § 1 p.u.s.p. użyłby sformułowania „w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spo-czynku”, podobnie jak to uczynił w art. 101 § 2 p.u.s.p. w odniesieniu do świadczenia pogrzebowego. Z tych względów wykładnia historyczna przemawia za stanowiskiem, że intencją ustawodawcy - przy dokonywaniu zmian stanu prawnego w wyniku wej- 8 ścia w życie ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych - było pozbawienie rodzin sędziów w stanie spoczynku prawa do odprawy pośmiertnej. Istotne podobieństwo między treścią art. 101 § 1 p.u.s.p. z 2001 r. i treścią art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r.) nie może służyć twierdzeniu, że skoro przed 1 października 2001 r. (czyli przed datą wejścia w życie ustawy z 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych) odpowiednik art. 101 § 1 p.u.s.p. z 2001 r. przewidywał odprawę pośmiertną dla rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku, to również obecnie obowiązującemu przepisowi należy nadać analogiczne znaczenie (treść normatywną). Wyraźna różnica w treści obydwu przepisów regulujących prawo do odprawy pośmiertnej nie jest bowiem przypadkowa. Przed 1 stycznia 1998 r. - czyli przed wej-ściem w życie zmian w statusie sędziego związanych z wprowadzeniem instytucji stanu spoczynku, jeszcze w czasie obowiązywania ustawy z 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych - nie ulegało wątpliwości, że po śmierci „czyn-nego” sędziego (nie było jeszcze wówczas sędziów „w stanie spoczynku”, tylko „emerytowani” sędziowie), podobnie jak po śmierci każdego pracownika, jego rodzi-nie przysługuje odprawa pośmiertna na podstawie art. 93 k.p. Na zastosowanie art. 93 k.p. do sędziego w stanie czynnym pozwalało odesłanie z art. 150 p.u.s.p. z 1985 r. W stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. przyznanie prawa do odprawy pośmiertnej członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku (na podstawie art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r.) nie zmieniło niczego w sytuacji prawnej członków rodziny zmarłego sędziego „w stanie czynnym” (sędziego pozostającego w chwili śmierci w zatrudnieniu czyli w służbowym stosunku pracy), którym nadal przy-sługiwało prawo do odprawy pośmiertnej bezpośrednio na podstawie art. 93 k.p. Przepis art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r. był przepisem przyznającym prawo do odprawy pośmiertnej członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku niezależnie od wcześniejszego (przed 1 stycznia 1998 r.) i późniejszego (od 1 stycznia 1998 r.) przysługiwania tego prawa członkom rodziny zmarłego sędziego „w stanie czynnym”. Nie stwierdzał przy tym, że to prawo przysługuje rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku na podstawie art. 93 k.p. stosowanego w wyniku odesłania zawartego w art. 150 p.u.s.p. z 1985 r. Było to zatem uprawnienie autonomiczne, wynikające bez-pośrednio - i wyłącznie - z art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r.). 9 Przyznanie prawa do odprawy pośmiertnej członkom rodziny zmarłego sę-dziego w stanie spoczynku miało na celu zapewnienie tym osobom jednorazowego świadczenia pieniężnego odpowiadającego istocie zasiłku pogrzebowego z ubezpie-czenia społecznego, którego od 1 stycznia 1998 r. rodziny zmarłych sędziów nie mo-gły uzyskać na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów - do 31 grudnia 1998 r. na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), a od 1 stycznia 1999 r. na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm., obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) - gdyż sędziowie zostali wyłączeni z pow-szechnego systemu ubezpieczeń społecznych. Odprawa pośmiertna dla członków rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku miała zatem pełnić funkcję świadcze-nia pogrzebowego w miejsce zasiłku pogrzebowego, którego pozbawiono rodziny zmarłych sędziów od 1 stycznia 1998 r., czyli taką, jaką pełni w obecnie obowiązują-cym stanie prawnym „świadczenie pieniężne w wysokości i na zasadach określonych dla zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego” przewidziane w art. 101 § 2 p.u.s.p. z 2001 r. Ze względu na to, że w stanie prawnym obowiązującym od 1 paź-dziernika 2001 r. świadczenie pogrzebowe przysługuje rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku na podstawie art. 101 § 2 p.u.s.p., zbędne stało się zastąpienie zasiłku pogrzebowego (przysługującego przed 1 stycznia 1998 r.) odprawą pośmiert-ną pełniącą funkcję świadczenia pogrzebowego (przyznaną w art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r.). Różnica w treści obydwu przepisów regulujących prawo do odprawy po-śmiertnej (art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r. i art. 101 § 1 p.u.s.p. z 2001 r.) znajduje zatem wytłumaczenie. Przedstawiona ewolucja regulacji prawnych może też świadczyć o świadomym pominięciu przez ustawodawcę w art. 101 § 1 p.u.s.p. sędziego w stanie spoczynku. Pominięcie to oznacza, że od 1 października 2001 r. odprawa pośmiertna nie przysługuje uprawnionym członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Prawo o ustroju sądów powszechnych z 2001 r. nie zawiera odpowiednika art. 150 Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1985 r. Nie jest jednak konieczne się-ganie do odpowiedniego stosowania art. 93 k.p. Treść art. 101 § 1 p.u.s.p. z 2001 r. nie pozostawia wątpliwości, że w razie śmierci sędziego „w stanie czynnym” człon-kom jego rodziny przysługuje odprawa pośmiertna bezpośrednio na podstawie tego przepisu „na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla rodzin pracowników”. 10 Funkcję art. 78 § 2 p.u.s.p. z 1985 r. przejął natomiast art. 101 § 2 p.u.s.p. z 2001 r. Gdyby ustawodawca zamierzał utrzymać po 1 października 2001 r. prawo do odpra-wy pośmiertnej członków rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku, to zapew-ne w obecnie obowiązującym art. 101 § 1 p.u.s.p. przewidziałby to prawo w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości (tak jak to uczynił w wielu innych przepisach p.u.s.p., w których obok siebie wymienia się sędziego i sędziego w stanie spoczyn-ku). Brak takiej wyraźnej regulacji normatywnej przemawia raczej za tym, że ustawo-dawca nie przez przeoczenie, lecz całkowicie świadomie pominął w art. 101 § 1 p.u.s.p. przyznanie prawa do odprawy pośmiertnej członkom rodziny zmarłego sę-dziego w stanie spoczynku. Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu po-stanowienia o przedstawieniu powiększonemu składowi zagadnienia prawnego, stwierdzając, że świadome pominięcie w art. 101 § 1 p.u.s.p. sędziego w stanie spo-czynku może być uzasadnione zaprzestaniem wykonywania przez sędziego w stanie spoczynku czynności jurysdykcyjnych, utożsamianych z pozostawaniem sędziego w zatrudnieniu czyli wykonywaniem obowiązków związanych z pracowniczą stroną sto-sunku służbowego (ze służbowym stosunkiem pracy), co powoduje utratę statusu pracowniczego takiego sędziego, a w konsekwencji utratę uprawnień do świadczeń przysługujących pracownikom lub ich rodzinom na zasadach przewidzianych w Ko-deksie pracy. Z chwilą przejścia sędziego w stan spoczynku ustają wzajemne prawa i obowiązki sędziego i zatrudniającego go sądu jako stron służbowego stosunku pracy, w szczególności sędzia nie ma prawa do wynagrodzenia (lecz do uposażenia spoczynkowego), nie może nabyć prawa do kolejnego dodatkowego wynagrodzenia rocznego oraz do nagród jubileuszowych, nie przysługują mu również urlopy pracow-nicze i urlop dla poratowania zdrowia. Takie ograniczenie elementów pracowniczych w stosunku służbowym sędziego w stanie spoczynku prowadzi do wniosku, że sędzia w stanie spoczynku pozostaje nadal jedynie w określonym przepisami prawa publicznoprawnym stosunku służby, ale już nie w służbowym stosunku pracy (taki pogląd prezentuje T.Kuczyński: Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 27 września 2002 r., III UZP 5/02, OSP 2004 nr 9, poz. 108). Gdyby po 1 października 2001 r. ustawodawca chciał zachować prawo do odprawy pośmiertnej członków rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku, to w art. 101 § 1 p.u.s.p. użyłby sformułowa-nia „w razie śmierci sędziego albo sędziego w stanie spoczynku”, podobnie jak to uczynił w art. 101 § 2 p.u.s.p. w odniesieniu do świadczenia pogrzebowego. Powyż-sze rozważania prowadzą do wniosku, że wykładnia historyczna przemawia za sta- 11 nowiskiem, iż intencją ustawodawcy - przy dokonywaniu zmian stanu prawnego w wyniku wejścia w życie ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszech-nych - było pozbawienie rodzin sędziów w stanie spoczynku prawa do odprawy po-śmiertnej. 4. Wykładnia systemowa opiera się na założeniu, że pewne wnioski dla roz-strzygnięcia przedstawionego na wstępie zagadnienia prawnego mogą wynikać z analizy przepisów regulujących status sędziego (ustawa z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych) oraz przepisów regulujących charakter prawny odpra-wy pośmiertnej w jej powszechnym ujęciu (art. 93 k.p.). Zgodnie z art. 101 § 1 p.u.s.p. odprawa pośmiertna przysługuje w razie śmierci sędziego jego rodzinie na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla rodzin pracowników (czyli według zasad określonych w art. 93 k.p.). Odprawa po-śmiertna jest szczególnego rodzaju jednorazowym świadczeniem pieniężnym wyni-kającym ze stosunku pracy i związanym ze stosunkiem pracy, wypłacanym przez pracodawcę rodzinie zmarłego pracownika (uchwała Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1975 r., I PZP 46/75, OSNCP 1976, nr 6, poz. 123). Przesłanki uprawniające do na-bycia odprawy pośmiertnej, uregulowane w art. 93 k.p., sprowadzają się do tego, że odprawa przysługuje od pracodawcy rodzinie zmarłego pracownika, gdy jego śmierć nastąpiła w czasie trwania stosunku pracy lub w okresie pobierania - po jego rozwią-zaniu - zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby. Odprawa pośmiertna przysługuje zatem w związku ze śmiercią pracownika, a nie byłego pracownika prze-bywającego w chwili śmierci na emeryturze lub rencie z tytułu niezdolności do pracy. Z regulacji Kodeksu pracy wynika, że odprawa pośmiertna przysługuje tylko rodzinie pracownika, czyli osoby pozostającej w stosunku pracy, aktywnej zawodo-wo, co odpowiada raczej statusowi sędziego pozostającego w pracowniczym stosun-ku służbowym, czyli sędziego w stanie czynnym (sprawującego urząd, czynie pełnią-cego obowiązki sędziego) niż statusowi sędziego w stanie spoczynku. Źródłem rosz-czenia o wypłatę odprawy pośmiertnej jest stosunek pracy, zaś zdarzeniem, które czyni to roszczenie wymagalnym, jest śmierć pracownika. Warunkiem otrzymania świadczenia jest pozostawanie pracownika w chwili śmierci w stosunku pracy, świad-czenie to przysługuje bowiem rodzinie pracownika w związku z jego śmiercią w okre-sie aktywności zawodowej. Jest to uprawnienie własne rodziny pracownika związane z pracą pracownika, a nie spadek po nim. Odprawa pośmiertna ma charakter pow-szechny, co oznacza, że przysługuje także wtedy, gdy stosunek pracy zmarłego pra- 12 cownika nie podlegał bezpośrednio przepisom Kodeksu pracy, a był regulowany przede wszystkim przepisami pragmatyki służbowej (art. 5 k.p.). Przeciwko przyzna-niu rodzinie sędziego w stanie spoczynku prawa do odprawy pośmiertnej przemawia ścisły związek prawa do odprawy pośmiertnej z pracowniczym statusem zmarłego oraz niepracowniczy status sędziego w stanie spoczynku. W doktrynie uznaje się odprawę pośmiertną za świadczenie wynikające ze stosunku pracy lub świadczenie związane ze stosunkiem pracy. Odprawa pośmiertna nie jest wynagrodzeniem. W Kodeksie pracy jest jednak uregulowana w dziale trzecim zatytułowanym „Wynagro-dzenie za pracę i inne świadczenia”. W doktrynie przyjmuje się, że charakter odpra-wy pośmiertnej uzasadnia przyznanie temu świadczeniu takiej samej ochrony praw-nej, jaka przysługuje wynagrodzeniu za pracę (M.Piankowski [w:] U.Jackowiak (red.), M.Piankowski, J.Stelina, W.Uziak, A.Wypych-Żywicka, M.Zieleniecki: Kodeks pracy z komentarzem, 2004, tezy do art. 93). Odprawa pośmiertna nie jest świadczeniem odszkodowawczym, lecz stanowi pomoc dla rodziny zmarłego pracownika i z tego względu nie podlega zaliczeniu na poczet odszkodowania należnego według zasad prawa cywilnego (uchwała Sądu Najwyższego z 27 marca 1981 r., III CZP 6/81, OSNCP 1981 nr 10, poz. 183). Obo-wiązek jej świadczenia przez zakład pracy (obecnie: pracodawcę) wynika z humani-tarnej zasady niesienia pomocy najbliższej rodzinie pracownika w trudnym dla niej okresie po stracie żywiciela. Nie ma ona zatem charakteru odszkodowawczego, nie podlega zaliczeniu na poczet świadczenia przysługującego poszkodowanemu z ty-tułu obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego (wyrok Sądu Najwyższego z 3 czerwca 1980, II CR 148/80, OSNC 1981 nr 2-3, poz. 29). Jednakże odprawa po-śmiertna nie przysługuje członkom rodziny, jeżeli pracodawca ubezpieczył pracowni-ka na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż odprawa pośmiertna przysługująca zgodnie z art. 93 § 2 i 6 k.p. Jeżeli od-szkodowanie jest niższe od odprawy pośmiertnej, pracodawca jest obowiązany wy-płacić rodzinie kwotę stanowiącą różnicę między tymi świadczeniami (art. 93 § 7 k.p.). Powyższa charakterystyka odprawy pośmiertnej wskazuje, że - niezależnie od sporu o jej charakter prawny - nie ulega wątpliwości co najmniej jej ścisły związek ze stosunkiem pracy. Jest to związek czasowy (warunkiem nabycia, przez osoby uprawnione, prawa do tej odprawy jest śmierć pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do 13 pracy z powodu choroby) i podmiotowy (odprawa przysługuje rodzinie pracownika od pracodawcy). W rozważaniach na temat przysługiwania odprawy pośmiertnej uprawnionym członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku nie można pominąć istoty stosunku służbowego, w którym pozostaje sędzia od chwili powołania do służby aż do śmierci. Sędzia orzekający (w stanie czynnym) pozostaje w szczególnym stosun-ku prawnym z Państwem. Stosunek ten ustawy regulujące status sędziego określają jako stosunek służbowy (np. art. 65 i art. 68 p.u.s.p. oraz art. 26 i art. 29 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.). Stosunek służbowy nie ustaje z powodu przejścia sędziego w stan spoczynku. Ozna-cza to, że sędzia w stanie spoczynku nadal pozostaje w stosunku służbowym - pozo-staje sędzią. Treść stosunku służbowego sędziego w stanie spoczynku jest jednak odmienna od treści stosunku służbowego sędziego czynnie pełniącego swoje obo-wiązki służbowe. Przejście w stan spoczynku łączy się z jednej strony z ustaniem obowiązku wykonywania pracy (orzekania), z drugiej strony prawo do wynagrodzenia przekształca się w prawo do uposażenia spoczynkowego. Mimo odrębności między sytuacją sędziego w stanie czynnym a sytuacją sędziego w stanie spoczynku, nada-jących odmienny charakter prawny obydwu rodzajom stosunku służbowego, należy uznać, że sędzia w stanie spoczynku pozostaje nadal sędzią, a jego stosunek służ-bowy nadal trwa (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 6 stycznia 1999 r., III RN 180/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 670). Powołanie na stanowisko sędziego (będące w istocie mianowaniem) łączy się z nawiązaniem stosunku służbowego z Państwem, w którym wyróżnić można, między innymi, takie elementy jak powierzenie urzędu, nieusuwalność, objęcie sędziego immunitetem, podleganie odpowiedzialno-ści dyscyplinarnej. Stworzona w ten sposób więź prawna stanowi o istocie statusu sędziego. Przejście sędziego w stan spoczynku nie powoduje zerwania stosunku służbowego, który trwa aż do śmierci sędziego. W orzecznictwie i doktrynie zdecy-dowanie dominuje koncepcja, zgodnie z którą z chwilą wręczenia sędziemu aktu po-wołania nawiązuje się stosunek służbowy trwający do śmierci sędziego (rzadziej do chwili rozwiązania lub wygaśnięcia w inny sposób, np. zrzeczenia się urzędu przez sędziego - art. 68 § 1 p.u.s.p., utraty urzędu i stanowiska sędziego w wyniku prawo-mocnego orzeczenia sądu dyscyplinarnego o złożeniu sędziego z urzędu - art. 68 § 2 p.u.s.p.). Stosunek ten ma złożony charakter. Łączy on sędziego z Państwem i pra-codawcą (właściwą jednostką organizacyjną wymiaru sprawiedliwości). Zawiera za- 14 równo elementy stosunku pracy, jak i elementy o charakterze publicznoprawnym (w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2003 r., III PZP 15/03, OSNP 2004 nr 12, poz. 203, stwierdzono, że stosunek pracy jest „elementem” stosunku służbowego). Występuje też pogląd, że stosunek służbowy sędziego jest zespole-niem trzech stosunków prawnych: sprawowania władzy sądowniczej, członkostwa w samorządzie sędziów oraz zatrudnienia, ukształtowanego według modelu stosunku pracy (A.Kijowski: Odrębności statusu prawnego sędziów Sądu Najwyższego, Prze-gląd Sądowy z 2004 r., nr 1). Jako kategoria zbiorcza, wyrażająca szczególny status prawny sędziego, jest nie tylko stosunkiem o złożonej treści i o różnym charakterze, ale również stosunkiem wielopodmiotowym (obejmującym sędziego, Państwo repre-zentowane przez swoje organy, pracodawcę czyli właściwą jednostkę organizacyjną wymiaru sprawiedliwości, wreszcie samorząd sędziowski). Stosunek służbowy sędziego nie ustaje z chwilą przejścia sędziego w stan spoczynku. Dochodzi jednak do zmiany jego charakteru, określanej jako ustanie sto-sunku pracy i odjęcie funkcji jurydycznych (por. T.Ereciński, J.Gudowski, J.lwulski: Komentarz do Prawa o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Są-downictwa, Warszawa 2002, s. 315). Stan spoczynku oznacza, że sędzia nie prze-staje być sędzią, jednakże dochodzi do zmiany charakteru stosunku prawnego (sto-sunku służbowego), w jakim pozostaje z Państwem i sądem, w którym sprawował urząd (pełnił swoje obowiązki). Z istoty tej instytucji prawnej wynika, że cechą szcze-gólną stanu spoczynku jest zaprzestanie wykonywania obowiązków orzeczniczych przez sędziego, jednakże przy zachowaniu statusu sędziego (T.Romer, W.Sanetra: Jedna z gwarancji niezawisłości sędziowskiej. Stan spoczynku, czyli instytucja o szczególnym i jednolitym charakterze, „Rzeczpospolita” z 11 grudnia 1997 r.). Według innego ujęcia stosunek służbowy sędziego ma dwie wyraźnie oddzie-lone fazy: służby czynnej i stanu spoczynku, w którym jego treść, poza prawem do uposażenia, zostaje zredukowana do nakazów zachowań o charakterze zaniechania (A.Kijowski: Odrębności statusu prawnego sędziów Sądu Najwyższego, Przegląd Sądowy z 2004 r. nr 1). W konsekwencji, jak podsumowano w postanowieniu Sądu Najwyższego przedstawiającym do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu zagad-nienie prawne, przejście sędziego w stan spoczynku prowadzi do rozwiązania pra-cowniczej sfery stosunku służbowego sędziego wskutek odjęcia mu prawa do orze-kania (wykonywania władzy sądowniczej) oraz innych praw pracowniczych (np. prawa do urlopu wypoczynkowego, prawa do płatnego urlopu dla poratowania zdro- 15 wia, prawa do pobierania wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy, które zostają zastąpione uposażeniem). Z chwilą przejścia sędziego w stan spoczyn-ku ustają wzajemne prawa i obowiązki sędziego oraz zatrudniającego go sądu jako stron stosunku pracy (np. sędzia traci prawo do wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia, nie nabywa prawa do kolejnego dodatkowego wynagrodzenia rocznego, do nagród jubileuszowych, do urlopu wypoczynkowego, nie ma także obowiązku - ani upraw-nienia - pełnienia funkcji orzeczniczych). W rezultacie w czasie trwania stanu spo-czynku sędzia pozostaje nadal jedynie w określonym przepisami prawa publiczno-prawnym stosunku służbowym, przejawiającym się w obowiązku dochowania godno-ści urzędu, podlegania odpowiedzialności dyscyplinarnej i korzystania z niektórych uprawnień przysługujących sędziemu w stanie czynnym, ale już nie w służbowym stosunku pracy, który ustał w związku z przejściem w stan spoczynku. W świetle powyższych uwag należy zgodzić się ze stwierdzeniem Trybunału Konstytucyjnego, że status sędziego w stanie spoczynku nie może być sprowadzony wyłącznie do określonego świadczenia typu socjalnego (wyrok z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001 nr 8, poz. 258). Jednocześnie jednak trudno byłoby zaprzeczyć, że stan spoczynku prowadzi do wyłączenia pracowniczego elementu ze stosunku służbowego sędziego. Pozostaje szczególny stosunek publicznoprawny łączący sę-dziego w stanie spoczynku z Państwem reprezentowanym zasadniczo przez prezesa jednostki organizacyjnej (sądu), w której sędzia był zatrudniony przed przejściem w stan spoczynku, wykonującym wobec niego także pewne funkcje władcze (wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 1999 r., III RN 180/98, OSNAPiUS 1999 nr 21, poz. 670). W konkluzji powyższych uwag można stwierdzić, że zgodnie z dominującym stanowiskiem, w stanie spoczynku ustaje pracowniczy element stosunku służbowego sędziego. Sędzia nie ma już też pracodawcy (odpowiedniej jednostki organizacyjnej, która zatrudniała go w stanie czynnym). Odprawa pośmiertna została natomiast ukształtowana i funkcjonuje jako świadczenie ściśle związane ze stosunkiem pracy. Przyznanie odprawy rodzinie sędziego w stanie spoczynku byłoby więc sprzeczne z charakterem odprawy i charakterem stanu spoczynku. Wobec tego przysługiwanie jej rodzinie sędziego w stanie spoczynku musiałoby wynikać z przepisu wskazującego w sposób niebudzący wątpliwości, że taka jest wola ustawodawcy. Tymczasem z treści art. 101 § 1 p.u.s.p., widzianej w związku z innymi przepisami tej ustawy, wynika ra-czej wniosek przeciwny. 16 Odprawa pośmiertna przysługująca rodzinie zmarłego sędziego na podstawie art. 101 § 1 p.u.s.p może być uznana za uprawnienie o charakterze pracowniczym w tym znaczeniu, że przysługuje „na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla rodzin pracowników”. Przypisanie odprawie pośmiertnej charakteru uprawnienia typu pracowniczego oznacza, że skoro sędzia w stanie spoczynku traci status pracowni-czy, to w razie jego śmierci jego rodzinie nie może przysługiwać odprawa pośmiertna „na zasadach przewidzianych w Kodeksie pracy dla rodzin pracowników”. Podkreślenie wśród cech kształtujących istotę odprawy pośmiertnej tych ele-mentów, które nadają jej charakter świadczenia wynikającego ze stosunku pracy, prowadzi do wniosku, że świadczenie to nie przysługuje rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku, w którego stosunku służbowym - łączącym go dożywotnio z Państwem - nie występują już elementy o charakterze pracowniczym. 5. Nie ulega wątpliwości, że sędzia w stanie spoczynku pozostaje nadal w sto-sunku służbowym (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001 nr 8, poz. 258). Zasadniczo sędziemu w stanie spoczynku przysłu-gują prawa i obowiązki sędziego. Podstawowym ograniczeniem jest niemożność orzekania, natomiast zamiast wynagrodzenia otrzymuje on uposażenie w wysokości określonej proporcjonalnie do wynagrodzenia sędziego. Może on w dalszym ciągu używać dotychczasowego tytułu z dodaniem wyrazów „w stanie spoczynku” (art. 99 p.u.s.p.). Ma ponadto obowiązek dochować godności sędziego, za której uchybienie ponosi odpowiedzialność dyscyplinarną podobnie jak sędzia czynny zawodowo (art. 104 p.u.s.p.). Zgodnie z art. 86 § 1 w związku z art. 105 p.u.s.p., z pewnymi wyjąt-kami zarówno sędzia czynny zawodowo, jak i sędzia w stanie spoczynku, nie mogą podejmować dodatkowego zatrudnienia. W każdym razie wszelkie inne zajęcia lub sposoby zarobkowania nie mogą przeszkadzać w pełnieniu obowiązków sędziego, osłabiać zaufania do jego bezstronności lub przynosić ujmy godności urzędu sędzie-go. Ze statusem sędziego w stanie spoczynku łączą się określone uprawnienia do pełnienia wskazanych ustawowo funkcji w instytucjach państwowych (np. art. 36 ust. 4 ustawy z dnia 12 kwietnia 2001 r. - Ordynacja wyborcza do Sejmu RP i Senatu RP; Dz.U. Nr 46, poz. 499 ze zm.). Status sędziego w stanie spoczynku nie może być więc sprowadzany wyłącznie do określonego świadczenia typu socjalnego. Wszyst-kie wskazane powyżej cechy stanu spoczynku, opisane także w uzasadnieniu wyro-ku Trybunału Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01, OTK 2001 nr 8, poz. 17 258, są istotne dla określenia statusu sędziego i wyraźnie różnicują pozycję prawną stanowisk sędziego i innych funkcjonariuszy państwowych. Konstrukcja prawna przejścia w stan spoczynku jest wyjątkiem wśród regulacji dotyczących stosunków służby państwowej. Ma zastosowanie tylko do sędziów i pro-kuratorów. Szczególny status prawny sędziego (także prokuratora), polegający na przejściu w stan spoczynku, mógłby uzasadniać zróżnicowanie sytuacji prawnej członka rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku, gdy chodzi o nabycie prawa do odprawy pośmiertnej, w porównaniu z sytuacją prawną członków rodziny zmarłe-go emerytowanego pracownika służby państwowej. Stanu spoczynku sędziego nie można bowiem porównywać z pozostawaniem na emeryturze byłego pracownika służby państwowej. Jednakże uprawnienie rodziny zmarłego sędziego w stanie spo-czynku do odprawy pośmiertnej musiałoby jednoznacznie wynikać z treści przepisu regulującego uprawnienie do tej odprawy (w szczególności z art. 101 § 1 p.u.s.p.). Opisany wyżej - z konieczności w pewnym uproszczeniu - szczególny rodzaj stosunku służbowego łączącego sędziego z Państwem od chwili powołania na urząd (stanowisko) sędziego do chwili śmierci (odpowiednio zrzeczenia się urzędu albo złożenia z urzędu) nie pozwala na dosłowne porównywanie jego sytuacji do sytuacji innych pracowników służby państwowej i funkcjonariuszy publicznych, np. posłów lub senatorów, urzędników państwowych, członków korpusu służby cywilnej, funkcjona-riuszy służb mundurowych, itd. Dlatego nie można wyprowadzać decydujących ar-gumentów co do przysługiwania odprawy pośmiertnej członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku z wykładni systemowej, odwołującej się do porównania sytuacji sędziego w stanie spoczynku z sytuacją emerytowanych pracowników i funk-cjonariuszy państwowych. Należy jednak podkreślić, że ustawy regulujące status prawny urzędników państwowych, członków korpusu służby cywilnej, parlamentarzy-stów, funkcjonariuszy służb mundurowych, itd. rzeczywiście nie przewidują odprawy pośmiertnej dla członków rodziny zmarłego pracownika, urzędnika lub funkcjonariu-sza państwowego po zakończeniu jego zatrudnienia lub służby publicznej. Przepisów o odprawie pośmiertnej nie zawiera, na przykład, ustawa z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.). Członkom rodzin zmarłych urzędników państwowych i innych pracowników urzędów państwowych odprawa pośmiertna przysługuje na podstawie art. 93 k.p., co oznacza, że warunkiem przyznania tego świadczenia jest śmierć urzędnika państwowego lub innego pracownika urzędu państwowego w cza- 18 sie jego zatrudnienia w urzędzie, a nie już po przejściu na emeryturę lub rentę z ty-tułu niezdolności do pracy. Przepisów o odprawie pośmiertnej nie zawiera również ustawa z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 170, poz. 1218 ze zm.). Uprawnionym członkom rodzin zmarłych urzędników służby cywilnej oraz pra-cowników służby cywilnej odprawa pośmiertna przysługuje na podstawie art. 93 k.p., a zatem tylko wówczas, gdy śmierć członka korpusu służby cywilnej nastąpiła w cza-sie jego zatrudnienia. Z kolei ustawa z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 221, poz. 2199 ze zm.) przewiduje (w art. 39 ust. 2), że w razie śmierci posła lub senatora w czasie wykonywania mandatu lub w ciągu trzech miesięcy po jego wygaśnięciu, przysługuje odprawa pośmiertna na zasadach i w wysokości określonych dla pracowników w Kodeksie pracy. Świadczenie to nie przysługuje zatem rodzinie zmarłego byłego posła lub byłego senatora w razie póź-niejszej (po upływie trzech miesięcy od wygaśnięcia mandatu) jego śmierci (nie jest to uprawnienie przysługujące byłemu posłowi lub senatorowi dożywotnio). Pragmatyki służbowe tzw. służb mundurowych przewidują odprawy pośmiert-ne dla członków rodzin zmarłych funkcjonariuszy. Na przykład art. 116 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 7, poz. 58 ze zm.) stanowi, że w razie śmierci policjanta, pozostałej po nim rodzinie przysługuje odprawa pośmiertna. Odprawa przysługuje zawsze w związku ze śmiercią funkcjona-riusza „w stanie czynnym”, w czasie pełnienia przez niego służby, a nie funkcjonariu-sza przebywającego na emeryturze lub rencie policyjnej. Dlatego o odprawie po-śmiertnej nie wspomina nic ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytal-nym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wy-wiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Central-nego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.). Z przytoczonych - jedynie tytułem przykładu - regulacji prawnych wypływa tylko jeden wniosek. Przyznanie odprawy pośmiertnej członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku, czyli sędziego zmarłego już po ustaniu „pracownicze-go” etapu jego stosunku służbowego (podobnie prokuratora w stanie spoczynku), byłoby czymś wyjątkowym w systemie uprawnień o charakterze socjalnym przysłu-gujących od Państwa pracownikom państwowym i funkcjonariuszom państwowym. 19 Takie wyjątkowe uprawnienie musiałoby wyraźnie i jednoznacznie wynikać z treści przepisów. Tymczasem treść art. 101 § 1 p.u.s.p. nie jest w tym zakresie jedno-znaczna. Wykładnia systemowa przemawia zatem raczej za przyjęciem, że stanowiący przedmiot wykładni przepis - art. 101 § 1 p.u.s.p. - nie przyznaje prawa do odprawy pośmiertnej członkom rodziny sędziego, który zmarł w czasie pozostawania w stanie spoczynku. 6. Odprawa pośmiertna ma przede wszystkim charakter świadczenia socjal-nego, pozwalającego małżonkowi zmarłego pracownika i pozostającym na jego utrzymaniu pozostałym członkom rodziny (przede wszystkim dzieciom) na łatwiejsze dostosowanie się do zmienionej sytuacji życiowej, będącej następstwem śmierci pra-cownika. Odprawa pośmiertna ma na celu przyjście z pomocą rodzinie pracownika w trudnym dla niej okresie po jego śmierci. Odprawa pośmiertna wypłacana jest rodzi-nie zmarłego pracownika niezależnie od zasiłku pogrzebowego, a rodzinie zmarłego sędziego w stanie czynnym niezależnie od świadczenia pogrzebowego (art. 101 § 2 p.u.s.p.). Z tego punktu widzenia nie byłoby przeszkód, aby otrzymać ją mogli człon-kowie rodziny zmarłego sędziego w stanie spoczynku uprawnieni do świadczenia pogrzebowego na podstawie art. 101 § 2 p.u.s.p. (gdyby takie świadczenie zostało dla nich przewidziane w ustawie). Opisany powyżej socjalny i alimentacyjny charakter odprawy pośmiertnej mógłby przemawiać za przyznaniem jej nie tylko uprawnionym członkom rodziny zmarłego sędziego w stanie czynnym, ale także rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Skoro odprawa pośmiertna ma charakter świadczenia socjalnego, po-zwalającego małżonkowi zmarłego sędziego i pozostającym na jego utrzymaniu in-nym członkom rodziny (na ogół dzieciom) na łatwiejsze dostosowanie się do zmie-nionej sytuacji życiowej, będącej następstwem jego śmierci, skoro ma ona na celu przyjście z pomocą rodzinie sędziego w trudnym dla niej okresie po jego śmierci, to te same argumenty, które przemawiają za przyznaniem tego świadczenia rodzinie sędziego „w stanie czynnym”, pozwalałyby na przyznanie go także rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Dopuszczalność zastosowania art. 101 § 1 p.u.s.p. do członka rodziny zmar-łego sędziego w stanie spoczynku mogłaby wynikać również z przyjętego założenia, że status prawny sędziego w stanie spoczynku jest porównywalny bardziej ze statu-sem prawnym sędziego w stanie czynnym niż z sytuacją emerytowanych pracowni- 20 ków służby państwowej, a zatem w razie śmierci sędziego w stanie spoczynku człon-kom rodziny zmarłego powinny przysługiwać takie uprawnienia, jakie przysługują członkom zmarłego sędziego w stanie czynnym, choćby nie przysługiwały one rodzi-nie zmarłych emerytowanych pracowników służby państwowej lub emerytowanych funkcjonariuszy państwowych. Wyjątkowa pozycja sędziego podkreślana jest w Kon-stytucji - co dotyczy także wyjątkowej pozycji sędziego w stanie spoczynku (art. 180 Konstytucji). Oczywiście Konstytucja nie przesądza o tym, czy sędzia w stanie spo-czynku - albo jego rodzina po jego śmierci - powinni otrzymać jakieś szczególne świadczenia od Państwa. Wyjątkową pozycję sędziego w stanie spoczynku zauwa-żono również w orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 1999 r., III RN 180/98, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 grudnia 2001 r., SK 26/01). W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozstrzygającym przedstawione za-gadnienie prawne powyższe argumenty - mające przemawiać za zastosowaniem wykładni celowościowej art. 101 § 1 p.u.s.p. - nie są wystarczające do podzielenia poglądu o przysługiwaniu (de lege lata) odprawy pośmiertnej także rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Mogą stanowić natomiast skierowany pod adresem ustawodawcy postulat (de lege ferenda) nowelizacji art. 101 § 1 p.u.s.p. i wyraźnego przyznania odprawy emerytalnej także rodzinie zmarłego sędziego w stanie spo-czynku. Socjalna funkcja odprawy pośmiertnej nie przemawia za przyznaniem tego świadczenia rodzinom zmarłych sędziów w stanie spoczynku w stopniu większym niż za rozciągnięciem prawa do tego świadczenia na rodziny wszystkich zmarłych eme-rytów i rencistów. Podkreślana w Konstytucji wyjątkowa pozycja sędziego nie prze-sądza o tym, że rodzina zmarłego sędziego w stanie spoczynku powinna otrzymać świadczenie, którego wyraźnie nie przewidują przepisy ustawy Prawo o ustroju są-dów powszechnych, tylko z tego powodu, że zmarły był sędzią, choć okres jego ak-tywności zawodowej (czynnego pełnienia obowiązków sędziego) minął. Nie ulega wątpliwości, że warunki pracy i wynagradzania sędziów powinny odpowiadać godno-ści urzędu sędziego (art. 178 ust. 2 Konstytucji). Godne wynagrodzenie i godne upo-sażenie w stanie spoczynku sprzyjają zapewnieniu niezawisłości sędziów oraz za-gwarantowaniu ich wyjątkowej pozycji wśród przedstawicieli innych władz oraz pre-stiżu związanego z wykonywaniem tego zawodu. Sprzyjają temu także świadczenia dla rodziny pozostałej po śmierci sędziego (w taki sposób ujmuje tę kwestię wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca 2000 r., K 30/99, OTK 2000 nr 5, poz. 145), 21 chociaż nie mieszczą się one w pojęciu wynagrodzenia sędziego lub uposażenia spoczynkowego. W tym zakresie trafne jest stwierdzenie Trybunału Konstytucyjnego, że „materialna niezależność sędziego była zawsze w doktrynie traktowana jako ele-ment wspomagający gwarancje niezawisłości”, „nie można byłoby jednak wyprowa-dzić prostej zależności pomiędzy zasadą niezawisłości a statusem materialnym sę-dziów”, zaś „ujmowanie tego zagadnienia w kategoriach prostego sprzężenia stano-wiłoby ujmę zarówno dla sędziów jako obywateli, jak i dla autorytetu Państwa” (por. orzeczenie z 8 listopada 1994 r., P 1/94, postanowienie z 22 marca 2000 r., P 12/98, wyrok z 4 października 2000 r., P 8/00, OTK 2000 nr 6, poz. 189). W wyroku z 4 października 2000 r., P 8/00, OTK 2000 nr 6, poz. 189, Trybunał Konstytucyjny przedstawił rozważania na temat wysokości szeroko rozumianych wy-nagrodzeń sędziów w kontekście uregulowań Konstytucji dotyczących pozycji sę-dziego. Odprawa pośmiertna mieści się wśród związanych z tym zawodem wymier-nych przywilejów o charakterze materialnym, mającym gwarantować godność urzędu sędziego oraz podkreślać wyjątkową pozycję sędziego wśród przedstawicieli innych władz. Jednocześnie z art. 178 ust. 2 Konstytucji nie wynika bezpośrednia zależność między statusem sędziego (także sędziego w stanie spoczynku) a świadczeniami dla rodzin zmarłych sędziów w stanie spoczynku, co podaje w wątpliwość możliwość stosowania w wykładni art. 101 § 1 p.u.s.p. argumentów odwołujących się bezpo-średnio do Konstytucji. Próba podważania woli ustawodawcy wynikającej z wykładni językowej i sys-temowej art. 101 § 1 p.u.s.p. w drodze celowościowego argumentu, że przyznania odprawy pośmiertnej rodzinie sędziego wymaga godność urzędu lub niezawisłość sędziowska, budziłaby wątpliwości z punktu widzenia zasady podziału władz (art. 10 ust. 1 Konstytucji), z której wynika w szczególności kompetencja władzy ustawodaw-czej do określania poziomu i rodzajów świadczeń przysługujących sędziom, sędziom w stanie spoczynku i ich rodzinom (art. 176 ust. 2 oraz art. 216 ust. 1 Konstytucji). Granice tej kompetencji zostały w odniesieniu do wynagrodzeń sędziów wskazane przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 października 2000 r., P 8/00 (OTK 2000 nr 6, poz. 189, z krytyczną glosą A.Wróbla, Przegląd Sejmowy 2001 nr 6, poz. 96). Nieprzyznanie przez ustawodawcę rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku odprawy pośmiertnej nie narusza tych granic. Jak wynika z powyższych rozważań, udzielenie pozytywnej odpowiedzi na przedstawione przez zwykły skład Sądu Najwyższego pytanie wymagałoby odrzuce- 22 nia tych wszystkich istotnych argumentów - przytoczonych wcześniej przy relacjono-waniu wyników wykładni językowej, historycznej i systemowej - które stawiają pod znakiem zapytania przysługiwanie odprawy pośmiertnej rodzinie zmarłego sędziego w stanie spoczynku. Tylko wykładnia celowościowa, kładąca nacisk na socjalny, ali-mentacyjny charakter spornego świadczenia, w jednakowym stopniu pełniącego funkcję materialnego wsparcia dla rodziny sędziego po jego śmierci, niezależnie od tego, czy sędzia zmarł pozostając w stanie czynnym, czy w stanie spoczynku, a także na szczególny status sędziego w stanie spoczynku - w istotny sposób odmien-ny od statusu emerytowanych pracowników służby państwowej i innych funkcjonariu-szy państwowych, pozwalałaby na udzielenie pozytywnej odpowiedzi na przedsta-wione na wstępie zagadnienie prawne. Zastosowanie wykładni celowościowej w rozważanym przypadku jest jednak wątpli-we, skoro wykładnia językowa, historyczna i systemowa prowadzą do odmiennych rezultatów interpretacyjnych. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy udzielił na przedstawione zagad-nienie prawne odpowiedzi zawartej w sentencji uchwały. ========================================