III CZP 39/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: A. Gola (sprawozdawca), A. Wielgus. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Dariusza S. przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w B. o przyjęcie w poczet członków i przydział lokalu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 10 lutego 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sytuacji, kiedy osoba bliska po byłym członku Spółdzielni nie zdołała zrealizować uprawnienia z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego z powodu choroby psychicznej i śmierci, zamieszkujący z tą osobą w charakterze członka rodziny powód może dochodzić takiego roszczenia we własnym zakresie?"podjął następującą uchwałę:W wypadku gdy osoba bliska byłego członka Spółdzielni nie zrealizowała z powodu choroby psychicznej i śmierci roszczeń o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po byłym członku (art. 221 § 1 prawa spółdzielczego), zamieszkująca z nią osoba bliska może dochodzić tych roszczeń we własnym imieniu.Uzasadnienie faktyczneDariusz S. wystąpił przeciwko (...) Spółdzielni Mieszkaniowej w B. o przyjęcie go do Spółdzielni i przydzielenie mu lokalu mieszkalnego po zmarłej Fryderyce S., swej ciotce, zmarłej w dniu 29 lipca 1984 r. Sąd Rejonowy w Białymstoku oddalił powództwo ustalając, że lokal mieszkalny położony w B. przy ul. Z. należał od 1965 r. na zasadzie lokatorskiego spółdzielczego prawa do lokalu do ciotki powoda Fryderyki S. Zmarła ona w lipcu 1984 r. Z chwilą jej śmierci lokatorskie prawo do lokalu wygasło, a dla zamieszkałych z nią osób powstało z mocy art. 221 § 1 prawa spółdzielczego roszczenie o przyjęcie do Spółdzielni i przydział lokalu po zmarłym członku.Według § 3 art. 221 prawa spółdzielczego dla zachowania roszczeń przez osoby bliskie konieczne jest złożenie w terminie ustalonym w statucie spółdzielni deklaracji członkowskiej i pisemnego wniosku o przydział lokalu. W statucie pozwanej termin ten został ustalony na 12 miesięcy. Termin ten upływał zatem w lipcu 1985 r. Zamieszkała z Fryderyką S. jej matka - Józefa S. nie dopełniła tych wymagań. Powód - jej wnuk, wystąpił z żądaniem przydziału lokalu dopiero po śmierci Józefy S. - w lutym 1986 r. Żądanie powoda nie mogło być uwzględnione, skoro Józefa S. nie była członkiem Spółdzielni, a żądanie przydziału w związku z ustaniem członkostwa Fryderyki S. uznać należało za spóźnione. Ze sformułowania art. 221 § 3 prawa spółdzielczego wynika, że wymienione w nim terminy są terminami zawitymi.Niezależnie od tego żądanie powoda nie mogłoby, zdaniem Sądu Rejonowego, być uwzględnione, gdyż nie zamieszkiwał on razem z Fryderyką S. Zamieszkiwał bowiem wtedy poza B., a z Józefą S. zamieszkał dopiero w październiku 1984 r. Nie spełniał więc przesłanki z art. 221 § 1 prawa spółdzielczego, co zwalniało od rozpatrywania kwestii opóźnienia dochodzenia roszczenia na płaszczyźnie art. 117 § 3 k.c.Z akt sprawy Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku wynikało, że Józefa S. dotknięta była chorobą psychiczną, w związku z czym postanowieniem z dnia 14 października 1985 r. została ubezwłasnowolniona całkowicie, a Sąd Rejonowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 18 grudnia 1985 r. powierzył powodowi sprawowanie opieki nad ubezwłasnowolnioną.Powód zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego z dnia 14 października 1986 r. rewizją. W związku z rewizją Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne sformułowane w przytoczonym na wstępie pytaniu.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi, jak w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 221 § 1 prawa spółdzielczego w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu w następstwie ustania członkostwa (np. w przypadku śmierci) małżonkowi, dzieciom i innym osobom bliskim członkowi, którzy zamieszkiwali z nim razem, przysługuje roszczenie o przyjęcie do spółdzielni i o przydział lokalu po byłym członku. Dla zachowania tych roszczeń konieczne jest złożenie w terminie ustalonym w statucie deklaracji członkowskiej i pisemnego wniosku o przydział lokalu, w którym osoba bliska zamieszkiwała wraz z członkiem do czasu ustania jego członkostwa (art. 221 § 3 prawa spółdzielczego). Inaczej mówiąc, dla realizacji roszczenia zainteresowany musi wystąpić do spółdzielni z odpowiednimi żądaniami w terminie ustalonym w statucie.Realizacja tych roszczeń (gdy osoba bliska jest już członkiem spółdzielni, do której należał były członek, pozostaje jej tylko roszczenie o przydział lokalu) zależy w zasadzie od inicjatywy osoby zainteresowanej, nie wyłącza to jednak obowiązku spółdzielni - gdy dysponuje ona odpowiednimi danymi - zwrócenia uwagi osobom bliskim na potrzebę zgłoszenia wymienionych wniosków. Jak to bowiem już wyjaśniono (por. orzeczenie SN z dnia 17 lutego 1978 r. II CR 17/78 - OSNCP 1979, z. 3, poz. 52), jest to swoisty obowiązek dbałości spółdzielni, wynikający z więzi członkowskiej.Sformułowanie art. 221 § 3 prawa spółdzielczego przez użycie słowa "dla zachowania" sprawia, że termin lub terminy, o jakich mowa w tymże przepisie, są terminami zawitymi. Ma to taki skutek, że po bezskutecznym ich upływie roszczenia, o których mowa, wygasają. Nie wyłącza to - w sytuacjach wyjątkowych - uwzględnienia tych roszczeń przez Spółdzielnię po upływie wymienionych terminów na podstawie stosowanego w drodze analogii art. 117 § 3 k.c. Przy realizacji omawianych roszczeń nie można też pomijać przepisów kodeksu cywilnego regulujących wstrzymanie biegu przedawnienia, w szczególności art. 122, którego celem jest ochrona osób małoletnich lub nie mogących osobiście działać ze względu na stan swego zdrowia psychicznego.Interesów takich osób powinni w zasadzie strzec przedstawiciele ustawowi. Gdy jednak dla tych osób nie został - z jakiejkolwiek przyczyny - ustanowiony przedstawiciel ustawowy, co w praktyce zdarza się niejednokrotnie, wtedy funkcję ochronną spełniać ma unormowanie przewidziane w art. 122 k.c. Przepis ten przewiduje, że przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może się skończyć wcześniej niż z upływem lat dwóch od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od dnia ustania przyczyny jego ustanowienia, jeżeli jednak termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata, jego bieg liczy się od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia; przepisy art. 122 § 1 i 2 k.c. stosuje się odpowiednio do biegu przedawnienia przeciwko osobie, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia (art. 122 § 3 k.c.).Powyższe przepisy mają zastosowanie: do osób małoletnich, zarówno nie mających zdolności do czynności prawnych, jak i mających tę zdolność ograniczoną, jeżeli nie pozostają one pod władzą rodzicielską i nie ustanowiono dla nich opiekuna, do osób ubezwłasnowolnionych częściowo, jeżeli nie ustanowiono dla nich lub ustanowiono z opóźnieniem kuratora, i do osób ubezwłasnowolnionych całkowicie, jeżeli nie pozostają one pod władzą rodzicielską i nie ustanowiono dla nich opiekuna. Omawiane uregulowania nie mają natomiast nigdy zastosowania do osoby, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego (art. 548 i nast. k.p.c.), w takim bowiem wypadku osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych ma zawsze przedstawiciela ustawowego.W przypadku osób, które ze względu na stan zdrowia psychicznego powinny być, lecz nie zostały całkowicie ubezwłasnowolnione, gdyż postępowanie o ich ubezwłasnowolnienie nie zostało wszczęte, terminy określone w art. 122 § 1 k.c. biegną bądź od chwili ustanowienia (ściślej od uprawomocnienia się odnośnego postanowienia) dla niej - po uprzednim ubezwłasnowolnieniu - opiekuna (art. 16 § 2 k.c.), bądź od chwili ustania choroby. Ze zrozumiałych względów ustalenie tej ostatniej daty może nastręczać trudności. Nieraz też przedawnienie względem takiej osoby nie będzie biegło przez całe życie. W takim wypadku termin dwuletni określony w art. 122 § 1 i 2 k.c. (lub krótszy) będzie biegł dla spadkobierców od chwili otwarcia spadku.W konsekwencji takiego uregulowania w art. 122 k.c. kwestii wstrzymania biegu przedawnienia w stosunku do osoby, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia należy uważać, że gdy osoba taka spełnia wymagania z art. 221 prawa spółdzielczego, a mimo to ze względu na stan swego zdrowia psychicznego nie występuje z przewidzianymi tam roszczeniami, to terminy, z upływem których roszczenia te wygasają, nie mogą się skończyć dopóty, dopóki nie ustanowiono dla niej przedstawiciela ustawowego (po jej całkowitym ubezwłasnowolnieniu) lub nie ustała przyczyna całkowitego ubezwłasnowolnienia. Jeżeli zaś, jak w niniejszym przypadku, osoba bliska członka spółdzielni - Józefa S. została ubezwłasnowolniona całkowicie z powodu choroby psychicznej trwającej niewątpliwie od śmierci Fryderyki S., tj. od dnia 29 lipca 1984 r., postanowieniem z dnia 14 października 1985 r., a opiekuna dla niej ustanowił Sąd Rejonowy w Białymstoku postanowieniem z dnia 18 grudnia 1985 r., to do dnia jej śmierci (12 stycznia 1986 r., nie upłynął dla niej przewidziany statutem 12 miesięczny termin do dochodzenia roszczeń przewidzianych w art. 221 prawa spółdzielczego. Dalszą konsekwencją tego jest, że z omawianymi roszczeniami mogą występować w przepisanym terminie statutowym, biegnącym od śmierci poprzednika, we własnym imieniu, osoby mu bliskie.Uzasadniało to udzielenie odpowiedzi jak w sentencji.