III UZP 41/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie SN: K. Michaluk, J. Myślicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Wiesława S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o objęcie ubezpieczeniem pracowniczym po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 11 września 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy syn rzemieślnika, mający 17 lat, zatrudniony w zakładzie ojca jako uczeń, nie prowadzący z nim wspólnego gospodarstwa domowego, może być objęty ubezpieczeniem pracowniczym na podstawie umowy o naukę zawodu?"podjął następującą uchwałę:Młodociany w wieku 17 lat zatrudniony na podstawie umowy o naukę zawodu w zakładzie rzemieślniczym ojca i nie pozostający z nim we wspólnym gospodarstwie domowym podlega ubezpieczeniu na zasadach przewidzianych dla pracowników (art. 12 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm. w związku z art. 26 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147 ze zm.).Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 19 czerwca 1987 r. ZUS Oddział w K. objął z dniem 1 października 1986 r. Pawła S., syna Wiesława S. prowadzącego zakład rzemieślniczy, obowiązkiem ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147 ze zm.). Pawła S. bowiem uznano za osobę "współpracującą" z rzemieślnikiem, w rozumieniu art. 26 ust. 1 pkt 1 tej ustawy.W odwołaniu od powyższej decyzji zobowiązany do uiszczenia składek z tytułu prowadzenia działalności rzemieślniczej Wiesław S. podniósł, że syn jego Paweł S. nie jest osobą "współpracującą", lecz uczniem zatrudnionym na podstawie umowy o naukę zawodu.W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy zaznaczył, że Paweł S. spełnia warunki przewidziane w art. 26 powołanej ustawy, natomiast brak podstaw do zastosowania art. 12 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Na tle powyższych okoliczności faktycznych nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W aktach sprawy znajduje się "umowa o pracę w celu nauki zawodu" zawarta dnia 29 lipca 1985 r. pomiędzy małoletnim Pawłem S. a właścicielem zakładu rzemieślniczego Wiesławem S., zarejestrowana w Izbie Rzemieślniczej w K.Artykuł 206 k.p. dopuszcza możliwość zatrudniania młodocianych, nie posiadających kwalifikacji zawodowych w rzemieślniczych zakładach pracy, w celu nauki zawodu. Bliższe zasady zatrudniania tej kategorii pracowników określa rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 30 grudnia 1974 r. w sprawie nauki zawodu i przyuczenia do wykonywania określonych prac przez młodocianych w rzemieślniczych zakładach pracy (Dz. U. Nr 51, poz. 335 ze zm.).Powołane przepisy (ani art. 190-204 k.p.) nie przewidują przeszkód w zawieraniu umowy, której celem byłoby przygotowanie do zawodu, pomiędzy młodocianym a członkiem jego rodziny (ojcem), prowadzącym własny warsztat rzemieślniczy. Dlatego trafnie Sąd Wojewódzki przyjął, że w świetle przepisów prawa pracy umowa taka jest ważna i wywołuje związane z nią skutki prawne.Stosownie do art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników podlegają temu ubezpieczeniu: 1) członkowie rodziny ubezpieczonego, 2) inne osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym, jeżeli współpracują przy prowadzeniu działalności w wymiarze co najmniej połowy czasu pracy obowiązującego pracowników gospodarki uspołecznionej.Ubezpieczeniu natomiast określonemu w tej ustawie nie podlegają w myśl art. 26 ust. 3 ustawy - osoby współpracujące, które nie ukończyły 16 lat życia lub z którymi współpraca wykonywana jest przez okres krótszy niż sześć miesięcy, albo gdy zachodzą okoliczności określone w art. 2 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy. Stosownie do ust. 1 pkt 2 tego artykułu ubezpieczeniu nie podlegają osoby, które są równocześnie pracownikami zatrudnionymi w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie albo są objęte odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego.Status osoby "współpracującej" poza warunkiem określającym wymiar obowiązującego czasu pracy jest uzależniony od jej "współudziału" w prowadzeniu działalności rzemieślniczej, której celem jest przysporzenie dochodów. Zawarcie natomiast z małoletnim, będącym członkiem rodziny ubezpieczonego, umowy o naukę zawodu nie może być automatycznie uznane za równoznaczne ze "współpracą" przy prowadzeniu działalności rzemieślniczej w rozumieniu art. 26 ust. 1 powołanej ustawy, skoro jest to umowa o pracę mająca na celu nie uzyskanie dochodów, lecz osiągnięcie umiejętności zawodowych. Z tego względu stanowi okoliczność wyłączającą ubezpieczenie "rzemieślnicze".Dalszą przesłanką uzasadniającą wyłączenie z ubezpieczenia jako osoby współpracujące z rzemieślnikiem, natomiast zezwalającą na objęcie ubezpieczeniem "pracowniczym" jest wynikające z art. 12 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) zastrzeżenie, że w okresie takiego zatrudnienia osoba zainteresowana nie może pozostawać we wspólnym gospodarstwie domowym z osobą prowadzącą zakład na własny lub wspólny rachunek.Analogiczne sformułowanie zawiera art. 4 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 42, poz. 202).Z tych względów należało udzielić odpowiedzi, jak w sentencji.