III UZP 54/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sadowski. Sędziowie SN: K. Michaluk, J. Myślicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Bryndy w sprawie z wniosku Janusza Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o objęcie ubezpieczeniem rzemieślniczym po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie postanowieniem z dnia 4 listopada 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy studenci Szkół Wyższych są objęci odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147)?"podjął następującą uchwałę:Artykuł 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147 ze zm.) nie wyłącza studentów szkół wyższych z obowiązku ubezpieczenia społecznego rzemieślników w sytuacji, gdy prowadzą oni działalność zarobkową odpowiadającą przepisom tej ustawy. Uzasadnienie faktyczneZUS Oddział w K. decyzją z dnia 2 marca 1987 r. ustalił, iż Janusz Z. z tytułu prowadzenia działalności polegającej na wyrabianiu galanterii z kości, rogu oraz surowców odpadowych, podlegał od dnia 1 czerwca 1978 r. do dnia 28 lutego 1984 r. ubezpieczeniu społecznemu unormowanemu ustawą z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz. U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147 ze zm.). Wobec niedokonania w powyższym okresie zgłoszenia działalności do ubezpieczenia, Oddział ZUS pismem z dnia 10 marca 1987 r. zobowiązał zainteresowanego do zwrotu kwoty 73.650 zł tytułem zaległych składek i opłaty za zwłokę, obliczając tę kwotę za okres nie przedawniony, tj. od lutego 1980 r. do lutego 1984 r.W odwołaniu do Sądu zainteresowany podniósł, że w czasie prowadzenia wymienionej działalności rzemieślniczej kontynuował studia dzienne na Wydziale Architektury Politechniki (...). Rzemiosło zaś traktował jako formę niezbędnego materialnego wsparcia. O prowadzeniu tej działalności powiadomił: Państwowy Terenowy Inspektorat Sanitarny w N.H., Wydział Handlu i Usług przy Urzędzie Dzielnicowym w N.H., Wydział Finansowy przy Urzędzie Dzielnicowym w N.H. oraz Cech Rzemiosł Drobnych Wytwórców w K. Był ubezpieczony jako student. Dokonywał corocznych obowiązkowych rejestracji Zakładu. W okresach zaś sesji egzaminacyjnych nie prowadził działalności.W czasie od stycznia do czerwca 1982 r. z tych samych powodów zawiesił prowadzenie warsztatu, o czym powiadomił Wydział Handlu i Usług w Urzędzie Dzielnicowym w N.H.Na tle tego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wystąpił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego zamieszczonego w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników ... obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, określonemu tą ustawą, podlegają osoby prowadzące na podstawie uprawnień określonych odrębnymi przepisami działalność zarobkową w zakresie rzemiosła, w rozumieniu przepisów o wykonywaniu i organizacji rzemiosła.Dane z akt wskazują, że zainteresowany wykonywał działalność objętą art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 czerwca 1972 r. o wykonywaniu i organizacji rzemiosła (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 7, poz. 40). Dowodzą tego powołujące się na tę ustawę dwie decyzje (z dnia 28 lutego 1984 r. i z dnia 25 lutego 1985 r.) Wydziału Handlu i Usług Urzędu Dzielnicowego K.N.H. (akta), orzekające o wygaśnięciu "potwierdzenia zgłoszenia" na wykonywanie rzemiosła.Nie podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznemu rzemieślników... osoby, które w myśl art. 2 ust. 1 tej ustawy:1) zamierzają prowadzić działalność przez okres krótszy niż sześć miesięcy, chyba że na skutek kontynuowania tej działalności okres jej prowadzenia osiągnął sześć miesięcy,2) są równocześnie pracownikami zatrudnionymi w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie albo są objęte odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego,3) mają ustalone prawo do emerytury lub renty, chyba że zgłoszą wniosek o objęcie ubezpieczeniem.Obowiązująca od dnia 1 stycznia 1983 r. ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) objęła w ograniczonym zakresie ubezpieczeniem m.in. uczniów szkół ponadpodstawowych, studentów szkół wyższych i uczestników studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej, którzy stali się inwalidami I lub II grupy w czasie uczęszczania do szkoły lub odbywania studiów. Z tego tytułu przewidziane zostało prawo do renty inwalidzkiej (art. 63 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 1 tej ustawy).Przed dniem 1 stycznia 1983 r. za pracowników w rozumieniu ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 ze zm.) uznane zostały m.in. osoby zatrudnione na podstawie umowy o naukę zawodu, o przyuczenie do określonej pracy lub o odbycie wstępnego stażu pracy (art. 5 ust. 2 pkt 1). Na podstawie tego przepisu uznawano w praktyce za pracowników, w rozumieniu tej ustawy, również studentów szkół wyższych odbywających praktykę robotniczą na podstawie uchwały nr 24 Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1970 r. w sprawie organizacji praktyk robotniczych studentów szkół wyższych (M.P. Nr 7, poz. 64 ze zm.).Według art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników ... obowiązek ubezpieczenia powstaje od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, w którym nastąpiło rozpoczęcie działalności rodzącej obowiązek ubezpieczenia; obowiązek ten ustaje z końcem miesiąca kalendarzowego, w którym nastąpiło zaprzestanie działalności. To unormowanie oraz wynikający z art. 22 ust. 1 ustawy obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia, który ciąży na osobie prowadzącej działalność (wymienionej w art. 1 ustawy) uzasadniają wniosek, że uchybienie ze strony zainteresowanego tym powinnościom, nie zwalnia go od poniesienia przewidzianych prawem konsekwencji.Zbiegające się od 1 stycznia 1983 r. niepełne ubezpieczenie z tytułu studiów w szkole wyższej podlega wyłączeniu na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r., albowiem w dniu 1 stycznia 1983 r. zainteresowany podlegał już obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu jako osoba wykonująca działalność rzemieślniczą, obejmującemu swym systemem "całokształt jego praw i obowiązków". Na tę sytuację bowiem składają się dwa podstawowe elementy charakteryzujące ten stosunek prawny - pierwszy w postaci szerokiego zakresu uprawnień (art. 5 powołanej ustawy), znacznie przekraczających uprawnienia związane z ubezpieczeniem studentów szkoły wyższej, z drugiej zaś strony - poprzez fakt wykonywania działalności objętej szczególnymi przepisami o wykonywaniu i organizacji rzemiosła - powstają skutki prawne w postaci obowiązku zgłoszenia z tytułu prowadzenia tej działalności, do ubezpieczenia społecznego i opłacania związanych z nią składek.W tym stanie rzeczy należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.