III CZP 100/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia S.N. G. Bieniek (spr.).Sędziowie SN: B. Bladowski, T. Bukowski.Protokolanta: T. Pyźlak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Grażyny C. przeciwko Adamowi C. o rozwód po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 grudnia 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w W. postanowieniem z dnia 12 września 1988 r. sygn. akt III Cr 680/88 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."czy stanowi naruszenie przepisu art. 388 § 1 k.p.c. i powoduje nieważność w rozumieniu przepisu art. 369 pkt 4 k.p.c. rozpoznanie sprawy i wydanie wyroku, rozwodowego wraz z rozstrzygnięciem o władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem stron przez skład sądu, któremu przewodniczył sędzia, biorący udział w wydaniu orzeczenia, w oddzielnie początkowo prowadzonej sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej jednego z rozwodzących się małżonków, w której to sprawie orzeczenie zostało uchylone przez sąd rewizyjny z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, a która to sprawa ostatecznie została połączona ze sprawą rozwodową do łącznego rozpoznania?"podjął następującą uchwałę:Sędzia uczestniczący w składzie, który wydał orzeczenie w sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej jednego z rozwodzących się małżonków, nie może brać udziału w rozpoznaniu sprawy rozwodowej tych małżonków, jeżeli orzeczenie dotyczące władzy rodzicielskiej zostało uchylone i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania, a następnie sprawę tę połączono ze sprawą rozwodową.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się w następującej sytuacji procesowej:W dniu 6 III 1987 r., do Sądu Rejonowego w W. wpłynął pozew Grażyny C. przeciwko Adamowi C. o rozwód. Powódka żądała m.in. powierzenia jej władzy rodzicielskiej nad małol. synem Robertem oraz o pozbawienie tej władzy ojca. W dniu 11 VI 1987 r. zawieszono postępowanie rozwodowe, zaś w dniu 12 X 1987 r. wpłynęło do Sądu zawiadomienie z Prokuratury Rejonowej w W. o nienależytym wykonywaniu przez Adama C. władzy rodzicielskiej nad małol. synem Robertem. W związku z tym Sąd Rejonowy w W. wszczął postępowanie o pozbawienie Adama C. władzy rodzicielskiej. W sprawie tej zapadło w dniu 20 XI 1987 r. postanowienie, w którym ograniczono władzę rodzicielską obojgu rodzicom przez ustanowienie nadzoru kuratora sądowego nad wykonywaniem tej władzy. Sąd Wojewódzki w W. postanowieniem z 8 II 1988 r. uchylił to orzeczenie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania sugerując potrzebę rozważenia, czy wniosku prokuratora nie rozpoznać w ramach sprawy rozwodowej. Sąd Rejonowy postąpił zgodnie z tą sugestią, połączył obie sprawy i po rozpoznaniu sprawy rozwodowej wydał wyrok rozwiązujący małżeństwo Grażyny i Adama C., zawierający m.in. rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej stron nad małol. synem Robertem. Składowi orzekającemu w sprawie rozwodowej przewodniczył ten sam sędzia, który brał udział w wydaniu uchylonego orzeczenia w sprawie o pozbawienie ojca władzy rodzicielskiej, następnie połączonej ze sprawą rozwodową do łącznego rozpoznania.W związku z zarzutem rewizyjnym wydania orzeczenia rozwodowego przez skład sądu sprzeczny z przepisami prawa, Sąd Wojewódzki przedstawił następującą wątpliwość prawną:czy stanowi naruszenie przepisu art. 388 § i k.p.c. i powoduje nieważność postępowania w rozumieniu art. 309 pkt 4 k.p.c. rozpoznanie sprawy i wydanie wyroku rozwodowego wraz z rozstrzygnięciem o władzy rodzicielskiej nad małoletnim dzieckiem stron przez skład sądu, któremu przewodniczył sędzia biorący udział w wydaniu orzeczenia, w oddzielnie początkowo prowadzonej sprawie o pozbawienie władzy rodzicielskiej jednego z rozwodzących się małżonków, w której to sprawie orzeczenie zostało uchylone przez sąd rewizyjny z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, a która to sprawa ostatecznie została połączona ze sprawą rozwodową do łącznego rozpoznania?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 388 § 1 zdanie pierwsze k.p.c., który w znowelizowanym brzmieniu obowiązuje od 1 lipca 1985 r., w razie uwzględnienia rewizji sąd rewizyjny uchyla zaskarżony wyrok w całości lub w części i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania w innym składzie sądowi, który ją rozpoznawał w pierwszej instancji. Jest to zatem norma skierowana do sądu rewizyjnego, wskazująca, jakiej treści orzeczenie powinien wydać sąd drugiej instancji w razie uwzględnienia rewizji. Jest przy tym niewątpliwe, że celem tego przepisu jest zapewnienie bezstronności w rozpoznawaniu sprawy przy pełnym zachowaniu niezawisłości sędziowskiej przez eliminowanie sytuacji, w których sędzia przy orzekaniu byłby związany wskazaniami sądu rewizyjnego w konkretnej sprawie (art. 389 k.p.c.), wbrew - być może - własnemu przekonaniu, któremu dał wyraz w uchylonym orzeczeniu. Ten cel może być osiągnięty jedynie wówczas, gdy w składzie sądu I instancji rozpoznającym sprawę ponownie, po uchyleniu wydanego przez ten sąd orzeczenia (orzeczeń), nie brał udziału żaden sędzia, który uczestniczył już w wydaniu w sprawie przez sąd pierwszej instancji uchylonego orzeczenia (orzeczeń).Wychodząc z tych założeń Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 I 1987 r., I CR 385/8 (OSNCP 1988, nr 5, poz. 66) przyjął, że w razie kilkokrotnego uchylenia wyroków sądu pierwszej instancji, w wydaniu przez ten sąd każdego kolejnego wyroku nie może brać udziału sędzia uczestniczący w składzie, który wydał którykolwiek z uchylonych wyroków. Te same względy przemawiają za przyjęciem poglądu, że sędzia uczestniczący w składzie, który wydał orzeczenie w sprawie dotyczącej rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej jednego z rozwodzących się małżonków, nie może następnie brać udziału w rozpoznawaniu sprawy rozwodowej tych małżonków, jeżeli orzeczenie rozstrzygające o władzy rodzicielskiej zostało przez sąd rewizyjny uchylone i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania, a sprawę tę połączono ze sprawę rozwodową do łącznego rozpoznania. Okoliczność, iż rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej stanowi tylko jeden z elementów wyroku rozwodowego, nie może mieć decydującego znaczenia. W tym bowiem zakresie następuje ponowne rozpoznanie sprawy z wszelkimi konsekwencjami, m.in. wynikającymi z art. 388 § 1 i 389 k.p.c. Skoro zaś konsekwencji z art. 338 § 1 k.p.c. nie sposób odnieść tylko do tej części postępowania rozwodowego, które dotyczy rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, to tym samym sędzia uczestniczący w składzie, który wydał orzeczenie w oddzielnie początkowo prowadzonej sprawie dotyczący pozbawienia władzy rodzicielskiej, nie może orzekać w sprawie rozwodowej i jeśli orzeczenie dotyczące wyłącznie rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej zostało uchylone i następnie sprawę tę połączono ze sprawą rozwodową. Odmiennej tezy nie uzasadnia także fakt, iż zgodnie z art. 58 § 1 k.r.o. w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków, i to bez względu na treść poprzednio wydanych w tym przedmiocie orzeczeń. Rzecz w tym, że w tym przypadku nie mamy do czynienia z ponownym rozpoznaniem sprawy w całości lub w części. Taka zaś sytuacja zachodzi w stanie faktycznym, na którego tle wynikło zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu. Cel, jaki przyświecał zmianie art. 388 § 1 k.p.c., tj. zapewnienie bezstronności w rozpoznawaniu sprawy przy pełnym zachowaniu niezawisłości sędziowskiej, uzasadnia rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego w sposób określony w sentencji niniejszej uchwały.