III PZP 12/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: A. Filcek, W. Myga, S. Perestaj (sprawozdawca), M. Sadowski, J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, B. Skirzyńskiego, po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy na podstawie § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 października 1982 r. w sprawie postępowania dotyczącego rejestracji związków zawodowych (Dz. U. Nr 34, poz. 225) sąd może z urzędu wykreślić z rejestru związków zawodowych zakładową organizację związkową, jeżeli jednostka organizacyjna, w której została ona utworzona, utraciła przymiot zakładu pracy, a uprawniony organ nie podejmuje uchwały o rozwiązaniu związku?"podjął następującą uchwałę:Sąd nie jest uprawniony do wykreślenia związku zawodowego z rejestru z tej przyczyny, że zakład pracy, przy którym związek ten został utworzony, utracił przymiot zakładu pracy, a uprawniony organ związku nie podjął uchwały o jego rozwiązaniu. W takiej sytuacji sąd -stosownie do § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 października 1982 r. w sprawie postępowania dotyczącego rejestracji związków zawodowych (Dz. U. Nr 34, poz. 225) - ogranicza się do wpisania w tym przedmiocie wzmianki w rejestrze związków zawodowych.Uzasadnienie faktyczneI. Minister Sprawiedliwości w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego podniósł, że ustawa z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.) określa zasady podejmowania i kończenia działalności związkowej.Zakończenie działalności przez określoną organizację związkową związane jest z utratą przez związek osobowości prawnej, co może nastąpić wskutek wykreślenia związku z rejestru (art. 20 ust. 4 ustawy) bądź przez skreślenie związku z rejestru (art. 55 ust. 1 wymienionej ustawy).Stosowanie w praktyce omówionych instytucji nie nasuwa trudności, zwłaszcza gdy chodzi o wykreślenie z rejestru związku na jego wniosek. Istotne wątpliwości wyłaniają się w innych, nie unormowanych w ustawie sytuacjach, występujących ostatnio w następstwie zmian w stosunkach gospodarczych, wskutek zmian strukturalnych podmiotów gospodarczych, polegających na łączeniu zakładu pracy lub utracie przez zakłady pracy, w których utworzono organizację związkową, statusu zakładu pracy.W myśl art. 11 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych oraz uchwały Rady Państwa z dnia 12 października 1982 r. w sprawie zasad i sposobu tworzenia organizacji związkowych w zakładach pracy (Dz. U. Nr 34, poz. 222) związki zawodowe mogą być tworzone m.in. w zakładach pracy (art. 3 k.p.). Brak przymiotu zakładu pracy wyłącza możliwość utworzenia w danej jednostce organizacyjnej związku zawodowego przez osoby tam zatrudnione.W ustawie o związkach zawodowych nie uregulowano skutków, jakie w zakresie funkcjonowania rejestru związków zawodowych wywołuje powzięcie przez sąd rejestrowy wiadomości o utracie przez jednostkę, w której utworzono organizację związkową, statusu zakładu pracy w rozumieniu art. 3 k.p. W szczególności w sytuacji, gdy uprawniony organ organizacji związkowej, nie podejmuje działań zmierzających do dostosowania struktury związku zawodowego do zmienionej struktury gospodarczej.Brak unormowań ustawowych w tej mierze sprawia poważne wątpliwości w praktyce sądów rejestrowych.Minister Sprawiedliwości wyraził przy tym pogląd, że wykluczone jest w tej sytuacji stosowanie art. 55 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych.Zdaniem Ministra Sprawiedliwości, w tej sytuacji powinno się wykreślać organizację związkową z rejestru związków zawodowych na podstawie - stosowanego w drodze analogii - art. 20 ust. 4 o związkach zawodowych. Przemawia za tym okoliczność, że w świetle § 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 października 1982 r. w sprawie postępowania dotyczącego rejestru związków zawodowych (Dz. U. Nr 34, poz. 225) niedopuszczalne jest zarejestrowanie organizacji związkowej, jeżeli wpis do rejestru byłby niezgodny z obowiązującymi przepisami lub faktycznym stanem rzeczy.Powołując się na § 14 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów wnioskodawca wyraża pogląd, że wszczęcie postępowania dotyczącego wykreślenia związku zawodowego z rejestru powinno być dokonane przez sąd rejonowy z urzędu. Przepis ten bowiem nakazuje sądowi uczynienie wzmianek w rejestrze z urzędu, a także żądanie wyjaśnień co do okoliczności uzasadniających wykreślenie związku z rejestru. Wpisu wzmianki dokonuje się na podstawie postanowienia. Oznacza to, że postępowanie poprzedzające wydanie tego postanowienia wszczyna się z urzędu.Mając na względzie zasady funkcjonowania rejestru związków zawodowych, a w szczególności jawność tego rejestru, należy - zdaniem Ministra Sprawiedliwości - dojść do wniosku, iż do sądu należy czuwanie, aby wpisy w tym rejestrze były wiarygodne, co uzasadnia dopuszczalność podejmowania przez sąd działań z urzędu na rzecz aktualizacji danych zawartych w rejestrze.II. Przekonywający jest pogląd Ministra Sprawiedliwości, że w sytuacji objętej zagadnieniem prawnym wyłączone jest zastosowanie art. 55 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych. Za poglądem tym przemawia treść art. 84 ust. 2 Konstytucji, który gwarantując obywatelom prawo zrzeszania się w związkach zawodowych nie określił sposobu i form działania organizacji związkowych, a zwłaszcza nie ograniczył tej działalności w jednostkach stanowiących zakłady pracy.Brak unormowań w tym zakresie wyłącza możliwość postawienia organizacji związkowej zarzutu naruszenia Konstytucji. Brak w ustawie o związkach zawodowych normy przewidującej wpływ utraty przez zakład pracy tego statusu na losy utworzonej w nim organizacji związkowej nie pozwala zarzucić tej organizacji działania niezgodnego z innymi przepisami, skoro żaden przepis nie zakazuje jej działania w takiej sytuacji.Skreślenie organizacji związkowej na podstawie art. 55 ust. 3 ustawy z rejestru związków zawodowych stanowi wyraz dezaprobaty dla działalności prowadzonej przez tę organizację lub jej organ. Niedostosowanie natomiast struktury związkowej do zmian w strukturze jednostek gospodarczych czy innych zakładów pracy może być następstwem różnych przyczyn. Stanowi to z reguły wyraz bezczynności w tej mierze organizacji związkowej.Nie istnieje inna podstawa do wykreślenia z rejestru związku zawodowego w sytuacji objętej przedstawionym zagadnieniem prawnym.W myśl art. 1 ustawy o związkach zawodowych (w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. o zmianie ustawy o związkach zawodowych - Dz. U. Nr 20, poz. 105), pracownicy mają prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe: zakładowe, ogólnokrajowe i inne według swego uznania.Związki zawodowe są samorządne. W szczególności związki zawodowe mogą samodzielnie w sposób zgodny z prawem: kształtować cele i programy swego działania, uchwalać statuty i inne akty wewnętrzne dotyczące działalności związkowej, określać struktury organizacyjne, określać zasady wyboru zarządów i innych organów kierowniczych związków.Wymienione ogólne zasady tworzenia i działalności związków zawodowych - stanowiące w tej mierze konkretyzację unormowań Konstytucji - muszą mieć wpływ na wykładnię pozostałych przepisów ustawy o związkach zawodowych, w szczególności w dziedzinie uprawnień sądu rejestrowego, do ingerencji w organizację związków zawodowych.W myśl art. 20 ust. 8 według brzmienia nadanego ustawą z 7 kwietnia 1989 r. sąd wykreśli związek zawodowy z rejestru:1) w razie podjęcia w sposób przewidziany w statucie uchwały o rozwiązaniu związku,2) jeżeli liczba członków związku utrzyma się poniżej pięćdziesięciu osób dłużej niż przez trzy miesiące (warunek ten nie dotyczy organizacji związkowej zrzeszającej pracowników jednego zakładu pracy - ust. 10 tegoż artykułu).Wymieniony przepis (ani żaden inny) ustawy o związkach zawodowych nie przewiduje dla sądu rejestrowego uprawnienia do ingerencji prowadzącej do utraty przez organizację związkową osobowości prawnej, w przypadku zmian strukturalnych przedmiotu gospodarczego, przy którym utworzono organizację związkową bez względu na to, jakie skutki zmiany te powodują w dziedzinie organizacyjnej zakładu pracy.W chwili uchwalenia ustawy o związkach zawodowych nie występowały tego rodzaju zmiany strukturalne podmiotów gospodarczych, a więc uzasadniony byłby wniosek, że sytuacja taka nie została w ustawie tej wówczas unormowana. Jednakże od 1982 r. ustawa o związkach zawodowych była kilkakrotnie nowelizowana - ostatnio, jak wyżej wskazano, 7 kwietnia 1989 r.Ustawodawcy znane więc były w tym czasie zjawiska występujące w dziedzinie zmian strukturalnych zakładu pracy i działalności związków zawodowych. Ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. zmieniony został także art. 20 ustawy o związkach zawodowych. Ustawodawca jednak nie uznał za stosowne rozszerzenie podstaw, które uzasadniałyby wykreślenie organizacji związkowej z rejestru związków zawodowych.Te okoliczności prowadzą do wniosku, że ustawa o związkach zawodowych wyczerpująco normuje podstawy prawnomaterialne uzasadniające wykreślenie organizacji związkowej z rejestru związków zawodowych oraz że nie jest możliwe stosowanie w drodze analogii art. 20 ust. 8 (obecnie) do innych stanów faktycznych niż w tym przepisie wyraźnie unormowanych.Przemawia za tym poglądem fakt wprowadzenia do zasad tworzenia związków zawodowych dopuszczalności istnienia w zakładach pracy wielu związków zawodowych, wobec uchylenia ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. art. 60 ustawy o związkach zawodowych.W związku z tym należy zauważyć, że wobec uchylenia art. 60 ustawy o związkach zawodowych przestała obowiązywać uchwała Rady Państwa z dnia 12 października 1982 r. której podstawę wydania stanowił właśnie ten przepis (pierwotnie oznaczony jako "art. 53").Obecnie więc ocena przy rejestracji organizacji związkowej, czy zgłoszona organizacja jest związkiem zawodowym oraz czy przedstawiony przez nią statut jest zgodny z przepisami ustawy o związkach zawodowych, może być dokonywana tylko na podstawie przepisów ustawy o związkach zawodowych.W świetle powyższych rozważań należy dojść do wniosku, że utrata przez jednostkę organizacyjną, przy której utworzono organizację związkową, przymiotu zakładu pracy nie uprawnia sądu rejestrowego do wykreślenia z tego powodu organizacji związkowej z rejestru związków zawodowych.Wiarygodność rejestru związków zawodowych będzie i w takiej sytuacji zachowana, jeżeli sąd rejestrowy - powziąwszy w tym przedmiocie wiadomość - zamieści w rejestrze w rubryce "uwagi" wzmianki na podstawie § 14 wymienionego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów.Wobec braku podstaw do wykreślenia - w sytuacji objętej zagadnieniem prawnym - organizacji związkowej z rejestru związków zawodowych bezprzedmiotowa stała się kwestia, czy wykreślenie to następuje na wniosek czy z urzędu.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.