I SA/Bk 348/10

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału I: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] kwietnia 2010 r. Nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu osiągnięcia przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów za 2003 r. p o s t a n a w i a odmówić przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. J. S. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego (k. 35). Skarżący podniósł, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz dwoma pełnoletnimi synami K. i A. Źródło utrzymania rodziny wnioskodawcy stanowi dochód uzyskiwany z: wynagrodzenia za pracę w wysokości 3.900 zł oraz wynagrodzenia żony w wysokości 1.500 zł. W skład majątku wnioskodawcy wchodzi dom o powierzchni [...] m² położony w Ch.. Dodatkowo skarżący podkreślił, iż oprócz ponoszenia kosztów związanych z bieżącym utrzymanie rodziny i domu spłaca jeszcze kredyt hipoteczny, z miesięczną ratą 204,61 CHF oraz kredytu konsumpcyjny na kwotę 5.000 zł, zaciągnięty na okres od [...]03.2010 r. do [...]03.2012 r. z miesięczną ratą 242,43 zł. Ponadto w miesiącu kwietniu i maju 2010 r. jego rodzina kupiła węgiel opałowy na łączną kwotę 2.212,50 zł. Skarżący podkreślił, iż jego synowie studiują na płatnych kierunkach studiów, w związku z tym do końca października muszą zapłacić 3.700 zł za czesnego. Wnioskodawca również wskazał, iż poza tym posiada oszczędności w kwocie 1.500 zł, które są przeznaczone na opłatę bieżących rachunków, zakup żywności, spłatę kredytów i czesne za studia synów (k. 35-36). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia [...]lipca 2010 roku J. S. wywiódł, iż miesięcznie wydatki związane z bieżącym utrzymaniem jego rodziny przedstawiają się następująco: żywność – 1.500 zł, energia elektryczna - 130 zł, opłata za wodę i ścieki - 40 zł, telefon stacjonarny wraz z Internetem – 122,20 zł, telefon komórkowy męża – 55 zł, telefon komórkowy skarżącej – 60 zł, telefony komórkowe synów – 120 zł, wywóz nieczystości – 27 zł, leki – 120 zł (na nadciśnienie tętnicze męża), opłata za telewizję C. - 93,80 zł oraz eksploatacja samochodu osobowego marki V. P., rok produkcji [...] – 550 zł. Jednocześnie ponownie wskazał, iż w październiku 2010 r. musi pokryć czesne za studia synów w łącznej kwocie 3.700 zł (k. 59-60). Do akt sprawy J. S. dołączył: kserokopie rachunków i faktur dokumentujących wysokość ponoszonych wydatków i zakupu węgla opałowego (k. 37-40, 54-55, 67), umowy kredytowe oraz harmonogram spłat zaciągniętego kredytu (k. 41-55), zaświadczenia z zakładów pracy o wysokości wynagrodzenia netto (k. 61-63) oraz wyciągi z rachunków bankowych (k. 64-68). Na wstępie należy odnieść się do wniosku J. S. w części dotyczącej ustanowienia doradcy podatkowego. Zgodnie z art. 246 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. W sprawie niniejszej (jak wynika z treści pism procesowym znajdujących się w aktach sprawy) skarżący jest już reprezentowany przez doradcę podatkowego M. T. Pełnomocnictwo z dnia [...] marca 2010 r. zostało złożone do akt niniejszej sprawy i nie zostało odwołane (k. 32). W świetle brzmienia art. 246 § 3 cytowanej ustawy pozostawanie przez stronę w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem, wyklucza pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, niezależnie od rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawczyni. Mając zatem na uwadze fakt, że skarżący ma już w sprawie ustanowionego doradcę podatkowego należało odmówić przyznania prawa pomocy w tym zakresie na mocy art. 246 § 3 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o czym orzeczono w sentencji (vide: postanowienia NSA z dnia 27 maja 2008 roku, sygn. akt I FZ 160/08 i z dnia 24 stycznia 2008 roku, sygn. akt I GZ 228/07). Rozpoznaniu podlega natomiast wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Należy mieć na uwadze, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunkiem zatem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (vide: postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07- nie publikowane). W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna J. S. uzasadnia tezę, iż mimo wnioskowanego zwolnienia do kosztów sądowych jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej, które na obecnym etapie kształtują się na poziomie 655 zł (k. 3). Analizując sytuację majątkową wnioskodawcy wzięto również pod uwagę, iż aktualnie jego żona jest również zobowiązana do uiszczenia wpisu sądowego w sprawie o sygn. akt I SA/Bk 349/10 w wysokości 655 zł. W złożonym oświadczeniu wnioskodawca wykazała bowiem, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką oraz dwójką studiujących synów. Źródłem utrzymania ich czteroosobowej rodziny pozostaje dochód uzyskiwany z wynagrodzeń za pracę skarżącego oraz jego żony w łącznej wysokości 4.422,05 zł netto (k. 1627,75 zł wynagrodzenie żony, 2.794,30 zł wynagrodzenie skarżącego k. 61-62). Miesięczne wydatki wykazane zaś przez skarżącego zamykają się kwotą 3.717,47 zł i przedstawiają się następująco: żywność – 1.500 zł, energia elektryczna - 130 zł, opłata za wodę i ścieki - 40 zł, telefon stacjonarny wraz z Internetem – 122,20 zł, telefon komórkowy męża – 55 zł, telefon komórkowy skarżącej – 60 zł, telefony komórkowe synów – 120 zł, wywóz nieczystości – 27 zł, leki – 120 zł (na nadciśnienie tętnicze męża), opłata za telewizję C.- 93,80 zł, eksploatacja samochodu osobowego marki V. P., rok produkcji 1990 – 550 zł, rata kredytu hipotecznego – około 660 zł oraz rata kredytu konsumpcyjnego - 242,43 zł (k. 35-53, 57-58). Dodatkowo rodzina wnioskodawcy w miesiącu kwietniu i maju 2010 r. kupiła węgiel opałowy na łączną kwotę 2.212,50 zł. Nadto skarżący do końca października musi zapłacić 3.700 zł za płatne studia synów i na dzień [...] lipca 2010 r. jego żona posiada zadłużenie na koncie bankowym w kwocie 5.500 zł. Majątek rodziny wnioskodawcy stanowi dom o powierzchni [...] m² położony w Ch. oraz w/w samochód osobowy. Skarżący posiada zgromadzone oszczędności w kwocie 1.500 zł (k. 35). Podkreślić w tym miejscu należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Po przeanalizowaniu wniosku skarżącego oraz przedłożonych do akt dokumentów należy stwierdzić, że rodzina wnioskodawcy uzyskuje dochód w wysokości 4.422,05 zł netto, w związku z czym już samo proste zestawienie wysokości miesięcznych wydatków, które w sumie kształtują się na poziomie około 3.717,47 zł, majątku w postaci domu oraz samochodu osobowego, z wysokością wymagalnych kosztów sądowych w sprawie niniejszej i sprawie I SA/Bk 349/10, w której skarżącą jest żona (łącznie 1.310 zł), jednoznacznie przesadza o tym, iż w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, mimo tego, iż żona skarżącego posiada debet na koncie bankowym. Na podkreślenie bowiem zasługuje to, iż rodzina wnioskodawcy uzyskuje stały miesięczny dochód, a wszystkie bieżące wydatki skarżącego wraz ze spłatą zaciągniętych zobowiązań wobec banku, są mniejsze od kwoty miesięcznie uzyskiwanego dochodu o kwotę około 705 zł. Podkreślić przy tym należy, iż spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki (poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie, do których nie zalicza się np. kosztów związanych z posiadaniem telewizji cyfrowej i Internetu, czterech telefonów komórkowych) nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną, jaką jest wpis sądowy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 9.02.2005 roku "fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy" (sygn. OZ 1363/04). Tym bardziej w okolicznościach przedmiotowej sprawy fakt, iż dwoje dzieci studiuje na płatnych kierunkach studiów świadczy o dość dobrej kondycji finansowej rodziny skarżącego. Ponadto rodzina skarżącego w kwietniu i maju dokonała zakupu węgla za gotówkę na łączna kwotę ponad 2.000 zł, co wskazuje, iż wnioskodawca dysponuje środkami finansowymi. Nadto korzysta z pomocy prawnej doradcy podatkowego ustanowionego z wyboru. Dodatkowo skarżący posiada aktualnie oszczędności w kwocie 1.500 zł, wystarczające do pokrycia kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do uiszczenia wpisów sądowych od skarg w łącznej wysokości 1.310 zł. W tym stanie rzeczy uiszczenie przez wnioskodawcę kosztów sądowych nie doprowadzi do powstania niedostatku w jego utrzymaniu, a przeciwnie mieści się w możliwościach płatniczych wnioskodawcy. Zaakcentować bowiem należy, iż wykazana przez skarżącego kwota oszczędności w wysokości 1.500 zł, może być przeznaczona na pokrycie kosztów postępowania sądowo – administracyjnego, które powinny być traktowane równorzędnie z innymi istotnymi wydatkami (podobnie postanowienie NSA z dnia 3 lipca 2009 roku w sprawie sygn. akt II OZ 564/09 i postanowienie z dnia 22 września 2009 roku w sprawie sygn. akt I OZ 875/09). Co do zasady bowiem prawo pomocy nie powinno być udzielane osobom, które otrzymują stałe miesięczne dochody i posiadają zgromadzone oszczędności, w wysokości przewyższającej kwotę ewentualnych kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Fakt posiadania przez rodzinę skarżącego stałego źródła dochodu oraz oszczędności, mając przy tym na uwadze, iż skarżącemu po rozliczeniu bieżących wydatków zostaje jeszcze kwotą około 705 zł, stanowi zatem negatywną przesłankę do przyznania prawa pomocy. Dodatkowo trzeba pamiętać, iż prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich". Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź, gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 "prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu". Bez wątpienia skarżącego nie można zaliczyć do takiej kategorii wnioskodawców. Powyższe okoliczności, a w szczególności wysokość osiąganego dochodu, w zestawieniu z wykazanym majątkiem, oszczędnościami oraz wyszczególnionymi wydatkami nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W tym stanie rzeczy uiszczenie kosztów sądowych, nie doprowadzi do powstania niedostatku w utrzymaniu jego rodziny i przeciwnie mieści się w możliwościach płatniczych wnioskodawcy. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w zw. z art. 245 § 3 i 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w punkcie II sentencji.