II SA/Bk 567/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału II: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 29 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. Ż. na postanowienie P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. z dnia [...] czerwca 2011 r. Nr [...] w przedmiocie opłaty legalizacyjnej p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. M. Ż. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (k. 60). Skarżący podniósł, iż obecnie nie posiada wolnych środków finansowych, którymi mógłby pokryć koszty sądowe powstałe w sprawie niniejszej, z powodu trudnej sytuacji finansowej. Wnioskodawca wskazał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz małoletnią córką (9 lat). Źródło utrzymania jego rodziny stanowi dochód uzyskiwany z prowadzonej działalności gospodarczej z zakresu mechaniki samochodowej w wysokości 6.000 zł. Uzyskiwany dochód pozwala – zdaniem skarżącego - wyłącznie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych jego rodziny oraz pokrycie kredytu zaciągniętego na rozwój działalności gospodarczej, z miesięczna ratą 5.000 zł. W skład majątku rodziny wnioskodawcy wchodzi 5/6 udziału w domu o powierzchni [...] m2 oraz samochód osobowy marki F. P., rok produkcji [...] o wartości 8.000 zł. Poza tym wnioskodawca nie posiada żadnego innego majątku ani przedmiotów wartościowych (k.60-61). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 13 września 2011 r. (k. 64) wnioskodawca oświadczył, iż miesięczne wydatki jego rodziny związane z bieżącym utrzymaniem przedstawiają się następująco: energia elektryczna – 300 zł, woda i ścieki – 384,60 zł, nieczystości stałe – 108 zł, telefon – 1.247,87 zł, podatek od nieruchomości – 498 zł (rocznie 1.992 zł), telewizja – 75,80 zł, ubezpieczenie [...] – 722 zł, ubezpieczenie warsztatu i sklepu motoryzacyjnego - 1.228 zł, zakup żywności – 1.500 zł, lekarstwa – 42 zł (rocznie 500 zł), opieka medyczna – 17 zł (rocznie 200 zł), ubezpieczenia grupowe [...] - 837,85 zł, ogrzewanie (węgiel): rok 2010 – 1732 zł (rocznie 20774,56 zł), rok 2011 – 692 zł (za 9 miesięcy 6.228,01 zł), inne koszty – 619,52 zł, eksploatacja samochodu marki F.S., rok produkcji 1999 – 80 zł oraz [...], rok produkcji [...] – 120 zł (k. 64) Do akt sprawy M. Ż. dołączył: dokumenty potwierdzające ponoszone wydatki (k.77-109), uproszczony bilans do 31 sierpnia 2011 r. oraz rachunek wyników na dzień 31 sierpnia 2011 r. (k.66-67), ksero PIT 28 i 4R za rok 2010 (k.117-120), wykaz środków trwałych prowadzonej działalności gospodarczej (k. 68), ksero wyciągu z rachunku bankowego wnioskodawcy i jego żony za trzy miesiące (k.69-76), ksero harmonogramu spłat zaciągniętego kredytu (k.110-116). Należy mieć na uwadze, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem do realizacji, którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunkiem zatem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (vide: postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07- nie publikowane). W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna M. Ż. uzasadnia tezę, iż jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej, które na obecnym etapie kształtują się na poziomie 3.750 zł (k. 1 wpis od skargi ). W złożonych oświadczeniach wnioskodawca wykazał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką oraz małoletnią córką. Źródłem utrzymania ich trzyosobowej rodziny pozostaje dochód uzyskiwany z prowadzonej działalności gospodarczej w formie warsztatu samochodowego i sklepu motoryzacyjnego w wysokości 6.000 zł (k. 61, 64). Prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza w roku 2010, przyniosła przychód w wysokości 581.929 zł (k. 119). Przychód z działalności gospodarczej do końca sierpnia 2011 r. wyniósł natomiast 412.440 zł i rachunek wyników wskazuje stratę w wysokości 32.620 zł (k. 66-67). Wnioskodawca zaakcentował, iż uzyskiwane przez jego rodzinę dochody w całości przeznaczane są na bieżące utrzymanie, w tym spłatę zaciągniętych kredytów tj. kwotę około 5.000 zł. W skład majątku wnioskodawcy wchodzi dom o powierzchni 5/6 udziału w domu o powierzchni [...] m2, a także F., rok produkcji [...], F., rok produkcji [...] oraz V., rok produkcji [...]. Poza tym skarżący posiada środki trwałe związane z prowadzoną działalnością gospodarczą (k. 68). Podkreślić w tym miejscu należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Po przeanalizowaniu wniosku skarżącego oraz przedłożonych do akt dokumentów należy stwierdzić, że sytuacja majątkowa M. Ż. budzi uzasadnione wątpliwości, co do jej zgodności ze stanem faktycznym. M. Ż. przedłożył wprawdzie dokumenty wskazujące na osiągnięcie z prowadzonej działalności gospodarczej za osiem miesięcy 2011 straty w kwocie 32.620 (k. 66-67) oraz podkreślił, iż uzyskuje dochód miesięczny w kwocie około 6.000 zł, z czego 5.000 zł przeznaczane jest na spłatę zaciągniętych kredytów. Niemniej jednak powyższe rozliczenie wyniku finansowego wskazuje, iż skarżący posiada płynność finansową, a jego przychód z działalności gospodarczej w roku 2010 zamykał się kwotą 581.929 zł (k. 119). Przychód z działalności gospodarczej do końca sierpnia 2011 r. wyniósł natomiast 412.440 zł. Ponadto uzyskiwane przez rodzinę skarżącego dochody co do zasady wystarczają na pokrycie bieżących wydatków rodziny, które zgodnie z wyliczeniem zawartym w oświadczeniu zamykają się miesięcznie kwotą 9.512,64 zł. Dodatkowo skarżący spłaca kredyty z miesięczna ratą około 5.000 zł. Skarżący nie wykazał przy tym, aby posiadał jakieś zadłużenie, czy też zaległości w opłacaniu bieżących płatności dotyczących zarówno utrzymania rodziny i domu oraz prowadzenia działalności gospodarczej. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24.06.2008 r. (sygn. akt I FZ 260/08) wskazał, iż strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielania pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych (LEX nr 479125). Ponadto w postanowieniu z dnia 13.06.2008 r. w sprawie II FZ 193/08 NSA wskazał, iż rozmiar i warunki działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną, ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych, muszą być uwzględniane przy badaniu całokształtu sytuacji majątkowej wnioskodawcy (LEX nr 493771). W tych okolicznościach niewątpliwie należy wskazać, iż skarżący nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powyższe okoliczności prowadzą również do wniosku, iż M. Ż. bądź to nie wskazał rzeczywistych kwot osiąganych przez jego rodzinę dochodów czy ponoszonych wydatków, bądź posiadane środki przeznacza na cele, którym nie sposób przyznać pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami postępowania sądowego. Przedstawione zatem okoliczności odnośnie dochodów skarżącego oraz jego wydatków przeczą zasadom logiki i życiowego doświadczenia (podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 240/09, postanowieniu z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt II OZ 952/08 i postanowieniu z dnia 31 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 272/08). Dodatkowo trzeba pamiętać, iż prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich", a do takiej kategorii skarżących, nie można zaliczyć wnioskodawcy, którego rodzina ma stałe źródło utrzymania oraz majątek. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź, gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 "prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu". Bez wątpienia skarżącego nie można zaliczyć do takiej kategorii wnioskodawców. Powyższe okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenia przede wszystkim w zakresie wysokości osiąganego dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej, posiadanie płynności finansowej, w zestawieniu z wykazanymi obrotami z działalności gospodarczej (która mimo osiągania w niektórych miesiącach straty w dalszym ciągu jest prowadzona) oraz posiadanie majątku nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Końcowo należy bowiem jeszcze wskazać, iż zapobiegliwości i przezorności w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych (postanowienie NSA z 9.07.2008 r., sygn. I FZ 256/08, LEX nr 494324). Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 i 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.