I SA/Bd 185/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Mirella Łent po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 1 czerwca 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi "F.-P." s.c. M. N., P. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej (obecnie: Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B.) z dnia [...] grudnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za II i III kwartał 2009 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżąca spółka wniosła na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku spółka wskazała, że nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, a majątek spółki został wyprzedany w 2012 r. celem pokrycia zobowiązań spółki. Spółka/wspólnicy posiadają nieuregulowane zobowiązania wobec podmiotów bankowych i innych w tym tytułu egzekucyjne, na kwotę przekraczającą 650.000 zł. W odpowiedzi na zarządzenie Referendarza sądowego przedłożono: zeznania podatkowe M. N. za lata 2014-2015; zeznania podatkowe P. N. za lata 2014-2015; zaświadczenie o dochodach M. N.; zaświadczenie o dochodach P. N.; wyciąg z rachunku bankowego M. N.; zaświadczenie o posiadanym przez P. N. zadłużeniu z tytułu umowy kredytowej; decyzje ZUS; umowę kredytową; kserokopię wpłaty gotówkowej. Ponadto przedłożono oświadczenie, z którego wynika, że: spółka nie posiada środków trwałych na koniec 2016r.; spółka nie składała deklaracji VAT za okres ostatnich 6 miesięcy; spółka nie posiada rachunków bankowych; wspólnicy nie korzystają i nie korzystali z pomocy społecznej w okresie ostatnich 6 miesięcy; wspólnicy posiadają nieruchomość, w której obecnie zamieszkują, obciążoną hipoteką na rzecz Banku; wspólnicy posiadają oszczędności w wysokości 3.000 zł; wspólnicy nie posiadają samochodów i innych pojazdów; źródłem utrzymania M. N. jest stosunek pracy, natomiast P. N. nie posiada źródeł utrzymania od czternastu miesięcy; wspólnicy nie posiadają przedmiotów wartościowych; wspólnicy wskazali, że miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego to kwota [...]zł (czynsz za mieszkanie, żywność, środki czystości i higieny, media). Postanowieniem z dnia [...] czerwca 2017 r. Referendarz odmówił spółce cywilnej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu stwierdził, że wspólnicy nie wykazali, by spełniali przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. W sprzeciwie skarżąca wniosła o zmianę powyższego postanowienia, w uzasadnieniu podając, że analizowanie sytuacji majątkowej wspólników spółki cywilnej jest błędne, skoro stroną postępowania administracyjnego jest spółka cywilna, która ma prawo złożyć wniosek o przyrannie prawa pomocy. W przekonaniu spółki weryfikowanie prawa pomocy powinno być ograniczone do sytuacji finansowej wnioskodawcy, czyli spółki cywilnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem podmiotom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia jednostce znajdującej się w trudnej sytuacji finansowej możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Z treści art. 243, art. 244, art. 245, art. 246 § 2 p.p.s.a. wynika, iż osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, w tym spółce cywilnej, może być przyznane na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania prawo pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wyjaśnić przy tym należy, iż prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie m.in. adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego. W zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie m.in. adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. W świetle powyższego to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Z uwagi jednak na specyfikę spółki cywilnej przyjmuje się, że do oceny przesłanek jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych niezbędne jest złożenie przez wspólników takiej spółki oświadczeń o ich stanie rodzinnym, majątku i dochodach. W tym wypadku zarówno spółka, jak i wspólnicy muszą wykazać, że nie mają dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowo administracyjnych" – S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Warszawa 2007, str. 265). W rozpatrywanej sprawie Referendarz sądowy słusznie przyjął, że strona skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, nawet przy uwzględnieniu łącznej kwoty wpisów sądowych w obu sprawach zainicjowanych przez tę stronę (sprawy o sygn. akt I SA/Bd 185/17 i I SA/Bd 446/17). Trafnie przy tym Referendarz, analizując przesłankę warunkującą przyznanie spółce cywilnej prawa pomocy wziął pod uwagę nie tylko możliwości finansowe tej spółki, ale również jej wspólników – M. N. i P. N.. Referendarz bardzo szczegółowo uzasadnił swoją ocenę w tym przedmiocie, odnosząc się w sposób wyczerpujący zarówno do oświadczeń wspólników, jak i nadesłanych przez nich dokumentów i zasadnie przyjął, że ich status finansowy nie uzasadnia przyznania spółce cywilnej prawa pomocy w żądanym zakresie. Zgodzić się trzeba z Referendarzem, że między innymi takie okoliczności, jak fakt, iż wspólnicy posiadają oszczędności w kwocie 3.000 zł, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Są bowiem w stanie pokryć koszty sądowe w obu złożonych do tut. Sądy sprawach (I SA/Bd 446/17, w której wpis od skargi wynosi 1.500 zł oraz I SA/Bd 185/17 – wpis od skargi wynosi 1.500 zł, uwzględniając wartość przedmiotu zaskarżenia wskazaną przez stronę) z posiadanych oszczędności. Zaznaczyć także należy, że wspólnicy na wezwanie Referendarza przedłożyli tylko rachunek bankowy M. N., na którym nie ma żadnych operacji finansowych. P. N. nie przedłożył wyciągu z żadnego rachunku bankowego jak również nie złożył oświadczenia, że takowego rachunku nie posiada. Zatem słusznie Referendarz uznał, że nie wiadomo, czy P. N. posiada rachunek bankowy, a jeżeli tak, to jakie środki finansowe są zaksięgowane na tym rachunku. Nie przedstawił on zatem wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie zostało wykazane, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego. W przypadku, gdy zachodzą wątpliwości co do wiarygodności złożonych oświadczeń dotyczących sytuacji finansowej wspólników, to wnioskującemu o prawo pomocy powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest obowiązany do prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego. Odnosząc się do ciążących na wspólnikach zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym Sąd wskazuje, że w orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, iż przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 20 czerwca 2013 r., I FZ 224/13; z dnia 1 czerwca 2011 r., II FZ 234/11; z dnia 10 listopada 2011 r., I FZ 362/11; z dnia 12 kwietnia 2011 r., II FZ 97/11). Taki też poprawny pogląd odnoszący się do powyższego zagadnienia przedstawił Referendarz w uzasadnieniu swojego postanowienia. W sprzeciwie strona w żaden sposób nie próbuje nawet podważyć oceny Referendarza co do braku podstaw do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z uwagi na niewykazanie przez wspólników przesłanek warunkujących przyznanie tego prawa. Argumentacja strony sprowadza się do stwierdzenia, że badanie sytuacji majątkowej powinno być ograniczone jedynie do spółki cywilnej, z wyłączeniem ustalania sytuacji wspólników. Pogląd ten jednak ze wskazanych wyżej względów nie zasługuje na uwzględnienie. Również w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że przedmiotem oceny sytuacji majątkowej i finansowej jest zarówno kondycja spółki cywilnej, jak i wspólników (por. postanowienie NSA z dnia 24 kwietna 2013 r., sygn. akt I FZ 116/13, postanowienia WSA w Poznaniu: z dnia 29 września 2011 r., II SA/Po 695/11, II SA/Po 697/11). Zatem oceniając stan majątkowy wnioskodawcy, będącego jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, należy uwzględnić także stan majątkowy konkretnych osób fizycznych tworzących daną jednostkę – w tym przypadku konieczne jest ustalenie również stanu majątkowego wspólników spółki cywilnej. Słusznie także wskazał Referendarz, że na obecnym etapie postępowania brak jest procesowej konieczności powołania zawodowego pełnomocnika. W tym zakresie Sąd podziela stanowisko zawarte w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 maja 2008r., sygn. akt I FZ 154/08, w którym to wyrażono pogląd, że ustanowienie pełnomocnika w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Z uwagi na treść art. 134 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie jest uzasadniona obawa skarżącej, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w postępowaniu sądowym. Stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego. Podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 240/08, wskazując, że oceniając zasadność wniosku o przyznanie pełnomocnika Sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania, tj. powinien brać pod uwagę takie elementy jak: aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych – przymus adwokacko-radcowski. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.