I SA/Bd 203/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Jarosław Szulc po rozpoznaniu w dniu 10 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 lipca 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że w 1998r. przeszedł operację guza mózgu i od tego czasu jest na rencie z napadami epilepsji i częściowej utracie pamięci. Ponadto skarżący oświadczył, że od 2001r. leczy się psychiatrycznie. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz trójką dzieci, którego miesięczny dochód wynosi ok. 5.379 zł. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych. Skarżący jako majątek wskazał trzy samochody o łącznej wartości 17.000 zł na których ustanowiony jest zastaw skarbowy. W rubryce 8 formularza skarżący podał, że córka Natalia prowadzi własne gospodarstwo domowe. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał: opłata za wynajem mieszkania ok. 1.000 zł; prąd 200 zł; alimenty dla córki Marii 400 zł; alimenty dla syna Aleksandra 400 zł; zakup leków 150 zł; utrzymanie 1.000 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: swoje zeznania podatkowe za lata 2016-2017; podsumowanie stanu konta; wyciąg z rachunku bankowego; decyzje o waloryzacji renty; decyzję z 2000r. o pozwoleniu na użytkowanie budynku; zaświadczenie o zameldowaniu; PIT 40A za 2017r.; wniosek dłużnika o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej; postanowienie o wpisaniu skarżącego do rejestru dłużników niewypłacalnych; kartę informacyjna leczenia szpitalnego. Ponadto w piśmie z dnia 19 czerwca 2018r. skarżący oświadczył, że: złożył wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, nie korzysta z pomocy społecznej, nie prowadzi działalności gospodarczej, dochody skarżącego są pomniejszane o alimenty na rzecz M. G. zgodnie z postanowieniem Sądu. Postanowieniem z dnia 6 lipca 2018 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podał, że skarżący w sposób wybiórczy zobrazował swoją sytuację finansową oraz sytuację majątkową żony, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, a złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Pismem z dnia 6 sierpnia 2018 r. skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia, wnosząc jak we wniosku. Poza okolicznościami już uprzednio wskazywanymi, podał, że z żoną nie utrzymuje kontaktów i żyje w separacji od wielu lat. Żona uzyskuje dochody na poziomie 3.000,00 zł, o których wie tylko z relacji córki. Żyje samotnie i prowadzi jednoosobowego gospodarstwo rodzinne. Do sprzeciwu nie załączył dokumentów, o które był wzywany. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 258 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018r. poz. 1302, dalej: "p.p.s.a."), czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, a do czynności tych należy w szczególności wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Na podstawie art. 259 § 1 p.p.s.a. od tych postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 zd. drugie, w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a stosownie do § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonujący, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie kosztów postępowania. Nie bez przyczyny instytucja ta określana jest w orzecznictwie sądowym tzw. prawem ubogich. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Można tytułem przykładu wskazać, że np. stan bezrobocia strony, może być przesłanką przyznania prawa pomocy, ale jednocześnie konieczne jest ustalenie, że wnioskujący o prawo ubogich jest obiektywnie pozbawiony możliwości uzyskania środków na utrzymanie siebie i rodziny, w tym na prowadzenie postępowania sądowego (por. też post. NSA z 16 stycznia 2015r. sygn. akt II OZ 1152/14, post. NSA z 22 stycznia 2015r. sygn. akt II GZ 935/14). Mając na uwadze powyższe podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To strona zatem ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie i rzetelnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), powinna przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, że art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe Sąd podziela stanowisko Referendarza sądowego, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku, nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, zasadności udzielenia mu prawa pomocy. Przede wszystkim rację ma Referendarz, że z powodu braku przedłożenia w trakcie postępowania dokumentów oraz oświadczeń, o które skarżący był wzywany, nie można jednoznacznie ustalić, jaki jest rzeczywisty stan faktyczny, w tym rodzinny, finansowy i majątkowy skarżącego. W ocenie Sądu oceny tej nie zmienia również argumentacja przedstawiona w sprzeciwie, co więcej, wskazana w nim okoliczność, że z żoną żyje w separacji od wielu lat, oraz, że żyje samotnie i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo rodzinne, jest w oczywisty sposób sprzeczna z treścią złożonego na urzędowym formularzu wniosku, w którego rubryce 6 wskazał, że z żoną pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą. Także w piśmie z dnia 19 czerwca 2018r. skarżący nie podał żadnych informacji w tym zakresie. Zdaniem Sądu złożone oświadczenia, zawarte we wniosku skarżącego złożonym na urzędowym formularzu PPF oraz argumentacja przedstawiona w sprzeciwie są niewystarczające do oceny, czy strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Sąd podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wskazać należy, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący podał, że jego miesięczny dochód stanowi renta w kwocie 579,27 zł, żona otrzymuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 3.000 zł, córka uzyskuje dochód w kwocie ok. 1.800 zł. Natomiast wydatki gospodarstwa domowego to w sumie ok. 3.150 zł. Następnie, w sprzeciwie skarżący podał, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, a z żoną pozostaje w separacji. Na tym tle trudno ocenić, jakie są rzeczywiste koszty utrzymania skarżącego, tym bardziej, że nie przedłożył on ( mimo wezwania ) żadnych dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki na utrzymanie domu, samochodów, zakup lekarstw, dokumentu potwierdzającego wysokość zasądzonych alimentów itp. Z oczywistych względów nie można przyjąć, że skarżący ponosi wskazane we wniosku koszty utrzymania, przy uzyskiwanym dochodzie z renty w kwocie ok. 600 zł. Sytuacja taka jest niemożliwa i niewiarygodna, a jednocześnie trudno ocenić, z czego utrzymuje się skarżący. Dodatkowo, nieprzedłożenie na etapie wniosku oraz sprzeciwu dokumentów obrazujących sytuację ekonomiczną żony prowadzi do wniosku, że skarżący nie przedstawia w przejrzysty sposób swoich rzeczywistych możliwości finansowych. Powodem do ich nieprzedstawienia, nie powinien być ewentualny fakt pozostawania w faktycznej separacji z żoną, gdyż jak szczegółowo wyjaśnił Referendarz w swoim postanowieniu, obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Także wysokość zasądzonych alimentów, których zakres świadczeń – zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego świadczy o tym, że Sąd je zarządzający uznał, iż skarżący jest w stanie ponosić takie obciążenie. Na tym tle oraz przy braku przedstawienia przez skarżącego wymaganych dokumentów tym bardziej trzeba stwierdzić, iż jego sytuacja nie została zobrazowana w sposób umożliwiający jej realną ocenę, a co za tym idzie przyznanie prawa pomocy. Oceny tej nie zmienia złożenie przez skarżącego wniosku o ogłoszenie upadłości. Złożony w tej sprawie wniosek, wstępnie stanowi podstawę badania, czy okoliczności w nim wskazane, a także w załącznikach nie budzą wątpliwości co do rzetelności i dostarczają informacji wystarczających do rozpoznania wniosku o ogłoszenie upadłości. Sąd, rozpoznając wniosek o ogłoszenie upadłości, ustala również, czy spełnione zostały pozytywne przesłanki do ogłoszenia upadłości, a następnie, że nie zachodzi żadna z przesłanek negatywnych. Dopiero wydanie postanowienia o ogłoszeniu upadłości i jego treść, będzie wywoływało określone skutki prawne w odniesieniu do upadłego. Wnioskodawca w sposób wybiórczy przedstawił swoją sytuację materialną, co uniemożliwia ocenę jego możliwości finansowych w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. Jak wskazano wyżej to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy podane przez skarżącego dane nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W rozpatrywanej sprawie natomiast skarżący nie przedstawił istotnych z perspektywy oceny sprawy dokumentów, o które był wzywany. Reasumując, skarżący nie wykazał przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść stosownych kosztów sądowych, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji należy stwierdzić, że Referendarz w sposób wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącego. Prawidłowo uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Ponadto Sąd wskazuje, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Referendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykazał, że jego obecna sytuacja finansowa, majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.