I SA/Bd 277/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 listopada 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżąca złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwójką małoletnich dzieci, którego miesięczny dochód wynosi 246,25 zł (alimenty 200 zł, wynagrodzenie za pracę 46,25 zł – 1/40 etatu). Jako majątek wnioskodawczyni wskazała dom o pow. 112 m². Nie posiada oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz wierzytelności. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżąca wskazała: kredyt na dom 2.580 zł oraz kredyt za skradziony samochód 611,82 zł (miesięczne raty). Zarządzeniem z dnia 13 października 2016r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącej do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących sytuację finansową i majątkową skarżącej oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. W odpowiedzi skarżąca przedłożyła: stan zaległości zobowiązanej na dzień 4 listopada 2016r.; zeznanie podatkowe za 2015r., z którego wynika, że za powyższy okres uzyskała dochód w kwocie 6.853,55 zł; wyciągi z rachunków bankowych; wyrok z 2005r. zasądzający alimenty w kwocie 150 zł; umowę o pracę; porozumienie w sprawie refinansowania kredytu na zakup samochodu; umowę kredytu hipotecznego; rachunek za gaz; rachunek za energię elektryczną. W piśmie z dnia 4 listopada skarżąca oświadczyła, że: w ciągu ostatnich 3 miesięcy nie otrzymała żadnych świadczeń z pomocy społecznej; lokal mieszkalny wskazany w rubryce 2.1 formularza należy do jej córki Z. C.; nie posiada oszczędności; otrzymuje pomoc finansowa od rodziców oraz rodziców ojca dziecka; nie prowadzi działalności gospodarczej; posiada zobowiązania kredytowe jeden na zakup samochodu, który skradziono 2012r. oraz kredyt na dom; nie pozostaje w związku małżeńskim; z majątku skarżącej Urząd Skarbowy w I. prowadzi postępowanie egzekucyjne. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2016 r. Referendarz odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazał, że skarżąca nie wykazała, by spełniała ustawowe przesłanki umożliwiające przyznanie jej prawa pomocy oraz że nie przedłożyła wszystkich dokumentów, o które była wzywana. Pismem z dnia 13 grudnia 2016 r. strona wniosła sprzeciw, który uzupełniła pismem z dnia 14 grudnia 2016 r. Podniosła, że jej sytuacja finansowa nie pozwala na opłacenie kosztów sądowych, co potwierdza stan majątku. Podkreśliła, że odmowa przyznania prawa pomocy uniemożliwia jej obronę przed sądem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05). Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wskazać trzeba, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Ponadto, jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca nie przedłożyła wszystkich dokumentów, o które była wzywana przez Referendarza – nie przedłożyła zeznania podatkowego za 2014r. Nie przedłożyła wyciągów z wszystkich rachunków bankowych. Skarżąca oprócz wyciągów, które przedłożyła posiada jeszcze przynajmniej jeden rachunek bankowy o nr 59132000190099041520000398, z którego w sprawie I SA/Bd 1021/15 w dniu 12 grudnia 2015r. dokonała opłaty za wpis od skargi w kwocie 2.000 zł. Nie podała wysokości otrzymywanego wsparcia finansowego od swoich rodziców oraz rodziców ojca dziecka. Nie przedłożyła dokumentów, z których wynikałoby, jaką kwotę miesięcznie skarżąca przeznacza na spłatę zaciągniętych kredytów. Przedmiotowych dokumentów nie dołączyła także do złożonego sprzeciwu. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że nie korzysta z pomocy społecznej. W konsekwencji, skarżąca nie przedstawiła wystarczających informacji, by rzetelnie ocenić jej faktyczną sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazała, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jej rodziny. Skoro skarżąca nie przedłożyła stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które była wzywana, to zgodzić się należy ze stanowiskiem Referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jej sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008r., sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Referendarz, wskazujących na trudną sytuację, skarżąca powinna liczyć się z tym, że Referendarz, jak i Sąd nie będą mieli wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy. W tym kontekście, słusznie wątpliwości Referendarza wzbudziła również kwestia adresów skarżącej, której nie wyjaśniła także w sprzeciwie. Skarżąca jako adres zamieszkania podaje adres ul. [...] – mieszkanie stanowi własność córki (skarżąca pominęła powyższą okoliczność na urzędowym formularzu PPF albowiem pkt 8 formularza został przekreślony). Jednocześnie jako majątek wskazała dom o pow. 112 m². Ponadto, w przedłożonych rachunkach za energię elektryczną oraz gaz wskazano jako miejsce poboru energii ul. [...], natomiast faktury wystawione na skarżącą zawierają adres [...]. Z kolei z przedłożonego rozliczenia za energię wynika, że dokumentuje pobór energii przy ul. [...]. Zatem nie wiadomo jaki tytuł prawny posiada skarżąca do ww. nieruchomości skoro w formularzu podała jedynie, że posiada jeden dom. Kwestia ta jako niewyjaśniona uniemożliwia dokonanie rzetelnej oceny sytuacji majątkowej wnioskującej, gdyż nie wiadomo, jaki faktycznie majątek posiada i czy mogłaby czerpać z niego zyski. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącej uznał, że nie wykazała ona, iż poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować wystąpienie uszczerbku utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny. W rezultacie nie można zaakceptować próby ochrony majątku skarżącej kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 p.p.s.a.) wyraźnie wskazuje, iż to strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Odnosząc się do okoliczności spłaty kredytu wskazać należy, że ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych zobowiązań nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Dlatego też nie znajduje uzasadnienia, aby wnioskodawca spłacał inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądał, aby koszty związane z wniesieniem skargi kasacyjnej pokrywał za niego Skarb Państwa. Powyższej oceny skarżąca skutecznie nie podważyła w sprzeciwie oraz w piśmie je uzupełniającym z dnia 14 grudnia 2016 r. strona podniosła wyłącznie, że rozstrzygnięcie Referendarza jest niezasadne i krzywdzące, gdyż w swojej ocenie wykazała ona, że tragiczna sytuacja finansowa nie pozwala na uiszczenie kosztów sądowych. Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez Referendarza. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Ponadto Sąd pragnie wskazać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Refendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżąca nie wykazała, że jej obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.