I SA/Bd 300/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Urszula Wiśniewska po rozpoznaniu w dniu 12 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 28 czerwca 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wraz ze skargą wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z dwójką dzieci oraz żoną, którego miesięczny dochód wynosi 400 zł netto. Oświadczył, że nie posiada nieruchomości, papierów wartościowych, oszczędności, oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Wnioskodawca oświadczył, że jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wykonywana przez żonę skarżącego praca na ¼ etatu. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: zeznanie podatkowe żony za 2015r, z którego wynika, że za powyższy okres uzyskała dochód w kwocie 1.079,19 zł; zeznanie podatkowe córki za 2015r. z którego wynika, że za powyższy okres uzyskała dochód w kwocie 4.352,80 zł; pismo [...]sp. z o.o. w B. z którego wynika, że wysokość czynszu za lokal wynosi 529,44 zł; wyciąg z rachunku bankowego za okres od 2 maja 2016r. do 1 czerwca 2016r.; potwierdzenie dokonania zapłaty na kwotę 145,15 zł. W piśmie z dnia 1 lipca 2016r. skarżący oświadczył że: w latach 2014-2015 nie składał zeznań podatkowych; żona skarżącego w 2014r. nie składała zeznania podatkowego; nie korzysta z pomocy społecznej; właścicielem lokalu w którym zamieszkuje żona skarżącego jest jego córka; nie posiada oszczędności; skarżący uzyskuje dochody pochodzące ze zbieractwa runa leśnego w granicach 300-500 zł; zarówno skarżący jak również osoby u których domieszkuje nie posiadają samochodów oraz innych pojazdów; nie prowadzi działalności gospodarczej; nie posiada zobowiązań kredytowych; skarżący jest osobą bezrobotną, ale nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna; skarżący mieszka dorywczo u córki, u ojca lub u przyjaciół, a w okresie wiosenno-letnio-jesiennym przebywa w miejscach pracy dorywczej, gdzie śpi. Postanowieniem z dnia 28 czerwca 2016r. Referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, że skarżący nie przedstawił wszystkich potrzebnych dokumentów pozwalających na ocenę jego sytuacji materialnej. Referendarz ocenił, że skarżący bardzo wybiórczo przedstawił swoją sytuację finansową i majątkową, a co za tym idzie – nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W złożonym sprzeciwie skarżący podał, że jego sytuacja jest bardzo ciężka – nie posiada żadnego majątku; nie ma żadnych oszczędności. Jego żona jest zatrudniona na ¼ etatu, za co otrzymuje wynagrodzenie na poziomie ok. 450 zł. On sam nie osiąga żadnego dochodu, jest osobą bezrobotną, ale Urząd Pracy odmawia mu rejestracji jako osoby bezrobotnej. Dodał, korzysta z pomocy osób trzecich, rodziny, która opłaca rachunki, czy też sąsiadów, znajomych. Pobiera także paczki żywnościowe z różnego rodzaju fundacji, otrzymuje pomoc żywnościową, zbiera makulaturę i złom. W ocenie skarżącego z załączonych dokumentów bezspornie wynika jego trudna sytuacja finansowa, która powinna przemawiać za koniecznością udzielenia mu prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Nie przedłożyła swojego wyciągu z rachunku bankowego oraz córki za okres ostatnich trzech miesięcy – brak oświadczenia o nieposiadaniu przez te osoby rachunku bankowego; nie przedłożyła wyciągu z rachunku bankowego żony za okres ostatnich trzech miesięcy (przedłożono wyciąg z rachunku bankowego za okres od 02 maja 2016r. do 01 czerwca 2016r.); nie przedłożyła zaświadczenia o wysokości uzyskiwanego przez żonę aktualnie wynagrodzenia. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04). Na obecnym etapie postępowania skarżącego obciąża koszt wpisu sądowego w wysokości 2.000 zł. Przy braku rzetelnej i pełnej informacji na temat sytuacji finansowej skarżącego nie można stwierdzić, by wypełniał on przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie przedstawił on wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazał, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jego rodziny. Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie należy stwierdzić, że strona skarżąca nie wykazała jasno swojej sytuacji majątkowej. Skoro prowadzi gospodarstwo domowe z córką to przedstawienie jej finansów było konieczne dla ocenienia możliwości płatniczych strony skarżącej. Strona podaje, że to córka opłaca czynsz za mieszkanie, zatem powinna także przedstawić dochody córki, gdyż są one jednym z dochodów osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym (rubryka 10. formularza PPF). Strona na etapie sprzeciwu nadal nie wyjaśniła kwestii podniesionej przez Referendarza, że jej dochód jest dużo niższy niż suma wymienionych wydatków. W piśmie z dnia 01 lipca 2016 r. strona podała, że jej dochody ze zbierania runa leśnego oscylują w granicach 300-500 zł, natomiast w sprzeciwie określiła ten dochód na kwotę 100zł. W sprzeciwie podniesiono, że rodzina otrzymuje wsparcie z instytucji społecznych ale jednocześnie nie jest w stanie tego wykazać. Trudno dać wiarę w oświadczenia strony skarżącej, kiedy swoją sytuację przedstawia odmiennie w różnych pismach, a do tego w sposób niepełny i niejasny. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Reasumując, skoro skarżący nie przedłożył stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które był wzywany, to zgodzić się należy ze stanowiskiem Referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Referendarz, wskazujących na swoją trudną sytuację, skarżący powinien liczyć się z tym, że Referendarz nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy – podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Stwierdził, że wykazał, iż nie dysponuje środkami finansowymi wystarczającymi na uiszczenie opłaty sądowej. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.