I SA/Bd 510/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 22 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 17 września 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy ze skargi K. Ś., B. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od nieruchomości postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wnieśli na urzędowych formularzach PPF o przyznanie prawa pomocy. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód z tytułu świadczeń emerytalnych wynosi łącznie 2.436,61 zł. Jako majątek wnioskodawcy wskazali: dom jednorodzinny w zabudowie szeregowej o wartości ok. 400.000 zł; mieszkanie uzyskane w spadku z obciążeniem przewyższającym wartość lokalu oraz budynek o pow. 900 m² przeznaczony na działalność gospodarczą obciążony hipoteką. Skarżący oświadczyli, że nie posiadają oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz wierzytelności. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący podali: 2.700 zł miesięczna rata kredytu BGŻ; 1.270 zł miesięczna rata kredytu A. B.; 500 zł media dom oraz 300 zł leczenie i zakup leków. W odpowiedzi na zarządzenie Referendarza sądowego skarżący przedłożyli: zeznania podatkowe za lata 2016-2017; faktury za lekarstwa; fakturę za ciepło; fakturę za gaz; fakturę za energię elektryczną; salda rachunków bankowych; decyzje o waloryzacji emerytur; fakturę za wodę; posumowanie księgi przychodów i rozchodów za okres od 1 stycznia 2018r. do 31 lipca 2018r. oraz bilans księgi za okres od 1 stycznia 2018r. do 31 lipca 2018r. Ponadto w piśmie z dnia 10 września 2018r. skarżący oświadczyli, że: nie posiadają oszczędności; nie korzystają z pomocy rodziny i znajomych; źródłem utrzymania są dochody z emerytur; posiadają 13-letni samochód o wartości ok. 5.000 zł; nie posiadają udziałów w spółkach prawa handlowego. Postanowieniem z dnia 17 września 2018 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu, po analizie przedstawionych przez stronę dokumentów i twierdzeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, uznał, że skarżący nie wykazali, że spełniają ustawowe przesłanki konieczne do przyznania im prawa pomocy. W sprzeciwie na powyższe postanowienie skarżący zwrócili się z prośbą o rozpatrzenie sprzeciwu, co uzasadnili tym, iż pierwszy raz kierują prośbę o pomoc, pracują, mają emerytury, ale czują się ubodzy, bo nie stać ich na duże opłaty. Podali, że ich sytuacja została dokładnie opisana, udowodniona. Dodali, że ich zdaniem nie można ograniczać pomocy tylko dla samotnych, bezrobotnych, bez majątku, bo nosiłoby to cechy dyskryminacji i było demoralizujące. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05). Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić jakichkolwiek kosztów bez zachwianie swojej sytuacji materialnej i bytowej, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy. Skarżący podali, że osiągają dochód z emerytury w łącznej wysokości 2.436,61 zł. Posiadają zobowiązania kredytowe w łącznej kwocie 3.970 zł. Nie korzystają z pomocy społecznej, ani z pomocy znajomych, czy rodziny. Uwzględniając koszty utrzymania, jakie wskazali (raty kredytów + 800 zł media, dom, leczenie, leki) nie można stwierdzić, że z uzyskiwanych dochodów byliby w stanie je opłacić. Z doświadczenia życiowego wynika, że koszty utrzymania nie mogą być wyższe od dochodów, a co za tym idzie należy stwierdzić, że skarżący nie przedstawili swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej w sposób przejrzysty. Ponadto, jak słusznie stwierdził Referendarz, skarżący przedłożyli tylko salda rachunków bankowych. Jednakże w pkt 2 wezwania wysłanego do strony skarżącej jednoznacznie wskazano, że należy przedłożyć wyciągi i wykazy z wszystkich posiadanych rachunków bankowych w tym lokat za okres ostatnich trzech miesięcy. Wyciągi miały obrazować wszelkie operacje dokonywane na rachunku w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Dotyczyło to zarówno transakcji obciążeniowych na rachunku (czyli wydatków, środków, które wypływają z tych kont), jak również i transakcji uznaniowych (czyli wpływów na te rachunki bankowe). Skarżący jednak nie przedłożyli wyciągów z rachunków bankowych. Jest to w rzeczywistości bardzo istotny brak wniosku o prawo pomocy. Wśród dokumentów potwierdzających argumentację wnioskodawcy zwłaszcza wyciągi z rachunków bankowych mogą w najbardziej wiarygodny sposób przybliżyć wiedzę o jego rzeczywistej sytuacji finansowej (por. NSA w postanowieniu z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt I FZ 249/11). Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Referendarz sądowy, skarżący powinni liczyć się z tym, że Referendarz sądowy jak i Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania ich oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08). W tym kontekście podkreślenia również wymaga, że skarżący posiadają nieruchomości (m.in. dom jednorodzinny o wartości ok. 400.000 zł). Posiadanie majątku, a w szczególności posiadanie nieruchomości, co do zasady, wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania z niego dochodu. Dlatego – jak to przyjmuje się w orzecznictwie sądowym – sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce jedynie w sytuacji, gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest obiektywnie niemożliwe. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie np. pożyczki, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 października 2012r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012r., sygn. akt I OZ 826/12). Podkreślić również trzeba, że z dokumentów nadesłanych w odpowiedzi na zarządzenie Referendarza sądowego wynika, iż skarżąca w latach 2016-2017 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazała stratę odpowiednio w kwotach 1.735,21 zł – rok 2016 oraz 30.922,55 zł – rok 2017. Wskazać również należy, że za powyższe okresy rozliczeniowe skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazała przychód odpowiednio w kwotach 638.370,71 zł oraz 590.041,73 zł. Jak wynika z nadesłanych dokumentów skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu w okresie od stycznia do lipca 2018 r. wykazała stratę w wysokości 17.801,42 zł. Natomiast przychód za powyższy okres rozliczeniowy wyniósł 313.644,42 zł. W kontekście powyższych uwag trzeba zauważyć, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić należy dochód podatkowy, od faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. Zatem sam fakt wykazania straty, będącej wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie może przesądzać o wyniku rozstrzygnięcia dotyczącego przyznania prawa pomocy. Strata, mająca znaczenie dla rozliczeń podatkowych, nie oznacza bowiem realnego braku środków finansowych (por. postanowienia: NSA z dnia 9 marca 2011 r., sygn. akt II FZ 43/11; NSA z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II GZ 735/14; NSA z dnia 17 grudnia 2014 r., sygn. akt II GZ 860/14). Zatem skoro skarżąca w latach 2016-2017 oraz w okresie od stycznia do lipca 2018r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskała łączny przychód w kwocie ponad 1.500.000 zł, to bez wątpienia jest ona w stanie ponieść solidarnie z mężem koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł. Zgodzić się także należy z uwagami Referendarza dotyczącymi spłacania kredytów, gdyż ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych zobowiązań nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, co było już wielokrotnie potwierdzone w orzecznictwie sądów administracyjnych. Reasumując stwierdzić należy, że skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie każdy wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo może być uznany za obiektywnie niemożliwy do poniesienia. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważyli w sprzeciwie. Nie dołączyli do niego także brakujących dokumentów (pełnych wyciągów z kont bankowych). To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykazali, że ich sytuacja finansowa wymaga udzielenia pomocy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.